Meeting of the Parliament 24 April 2018
’S e deasbad feumail dha-rìreabh a bh’ againn an-diugh, a’ dearbhadh a-rithist gu bheil taic anns a’ Phàrlamaid, agus thairis air na pàrtaidhean, dhan Ghàidhlig agus dhan àite a th’ aice ann an Alba.
Tha mise fòrtanach a bhidh a’ riochdadhadh nan Eilean Siar, far a bheil a’ Ghàidhlig làidir. Tha mi ’n dòchas gum bi plana na Gàidhlig a’ toirt chothroman gu mòran anns an sgìre agam fhìn Gàidhlig a chleachdadh agus ionnsachadh. Tha mi ’n dòchas cuideachd gum bi e a’ brosnachadh na Gàidhlig ann an Alba air fad. Mar a tha fhios aig duine sam bith a leughas ainmean-àite air mapa, chan eil tòrr àitichean ann an Alba gun eachdraidh Ghàidhlig sam bith.
Tha mi den aon bheachd ’s a tha Ceit Fhoirbeis mun mhì-rùn a th’ ann am measg cuid bheag ann an Alba dhan Ghàidhlig. Cha bhi mi a’ bruidhinn mu dheidhinn gu fada, ach innsidh mi sgeul no dhà. Is e a’ phuing as cudromaiche gu bheil e a’ dèanamh diofar mòr dè tha daoine gun Ghàidhlig ag ràdh mun Ghàidhlig. Ma bhios iad ga moladh, bidh daoine òga moiteil gu bheil a’ Ghaidhlig aca. Ma bhios daoine anns na meadhanan no ann am poileataigs a’ magadh air a’ Ghàidhlig, bidh na daoine òga sin a’ fas suas leis an smuain nach eil Alba a’ toirt spèis sam bith dhan dualchas Ghàidhlig aca.
Mar a tha sinn air faicinn san deasbad seo, tha ceanglaichean soilleir ann eadar a’ Ghàidhlig agus iomadhach raon eile de bheatha phoblach agus coimhearsnachdan na h-Alba. Mar eisimpleir, tha VisitScotland a’ leasachadh ro-innleachd turasachd Ghàidhlig mar phàirt den phlana Gàidhlig aca, tha Àrainneachd Eachdraidheil Alba a’ cur thachartasan air dòigh ann an sgoiltean far a bheil foghlam tron Ghàidhlig, tha Poileas Alba air àrdachadh mòr a thoirt do dh’ìomhaigh na Gàidhlig air feadh na dùthcha, agus bidh Leasachadh Sgilean na h-Alba agus Iomairt na Gàidhealtachd ’s nan Eilean a’ cruinneachadh fiosrachadh mu chleachdadh na Gàidhlig anns a’ mhargaid-obrach agus a’ cur taic ri preantasachdan tron Ghàidhlig.
Tha iomadh comhairle air feadh Alba a-nis a’ toirt air adhart dhleastanasan ùra mar phàirt den phlana Ghàidhlig aca, agus tha comhairle maoineachaidh na h-Alba a’ cur taic ri faclair eachdraidheil na Gàidhlig, am measg iomairtean cudromach eile.
Innsidh mi rud no dha mun dà leasachadh a tha air am moladh an-diugh agus dham bi an Riaghaltas a’ toirt taic. Tha mi cuideachd airson facal no dhà a ràdh mu dheidhinn cuid de na daoine a bha a’ bruidhinn an-diugh, agus tha mi gu math toilichte gun robh tòrr buill a’ bruidhinn an-diugh—cus airson bruidhinn air a h-uile duine.
Rinn Ealasaid Nic a’ Ghobhainn puingean math mun fhàs ann am foghlam tro mheadhan na Gàidhlig. Tha e cudromach a ràdh nach eil foghlam tro mheadhan na Gàidhlig a’ tachairt ann an àite sam bith gun taic is gun sabaid sa choimhearsnachd. Bha Iain Gray ceart nuair a thuirt e nach robh cothroman ann sna bliadhnaichean a chaidh seachad airson dhaoine a bha a’ cleachdadh no ag ionnsachadh na Gàidhlig. Rinn Iain Finnie puing mhath cuideachd, is e a’ bruidhinn mu na sochairean a th’ ann airson duine sam bith a tha a’ cleachdadh dà chànan, no a tha ag ionnsachadh dà chànan, no trì cànanan. Bha Eideard Mountain agus Lewis Dòmhnallach ceart cuideachd a bhith a’ cuimhneachadh gu bheil ceangal ann eadar slàinte an eaconamaidh ann an sgìre agus slàinte na Gàidhlig.
Bha Stiùbhart MacSteafain a’ bruidhinn mu eachdraidh an teaghlaich aige—cha chuala mi sin a-riamh roimhe bho Stiùbhart MacSteafain—agus bha e a’ bruidhinn mun àite a th’ aig a’ Ghàidhlig ann an Glaschu, agus mun cheangal eadar a’ Ghàidhlig agus uisge-beatha. Dh’innis Claire Baker dhuinn beagan mun cheangal eadar a’ Ghàidhlig agus cultar, mar a rinn tòrr buill eile.
Tha mi a’ smaoineachadh gu bheil barrachd Gàidhlig aig Dòmhnall Camshron na tha e ag ràdh. Tha mi a’ creidsinn gu bheil Gàidhlig fhìor mhath aig Loch Iall; chuala mi sin an-raoir agus tha mi a’ creidsinn gu bheil uabhasach modhail mun an sin.
Bhruidhinn mi mu rud no dhà a bha daoine ag ràdh san deasbad, ach nì mi puing no dhà eile. Tha Bile nan Eilean a’ dol tron Phàrlamaid seo an-dràsta fhèin agus tha a’ Ghàidhlig na pàirt chudromaich dheth. Mar a chuala sinn na bu tràithe, tha ceangal ann eadar a’ Ghàidhlig agus cùisean eaconamach agus bun-structar, mar thaigheadas, còmhdhail, ath-leasachadh fearainn, teicneòlas fiosrachaidh agus cosnadh. Bidh seo na chuspair deasbaid aig a’ bhuidhinn a bheir an Leas-phrìomh Mhinistear ri chèile san Lùnastal. Faodaidh na cùisean nas fharsainge seo cleachdadh agus ionnsachadh na Gàidhlig a bhrosnachadh, agus ìomhaigh a’ chànain a chur air adhart.
Tha mise air a bhith taiceil dhan Ghàidhlig bhon mhionaid a mhothaich mi nach b’ urrainn dhomh a h-ionnsachadh mar chuspair san sgoil. Tha mi a’ creidsinn gu bheil a’ Phàrlamaid taiceil cuideachd, agus bha sin follaiseach an-diugh.
Tha mi a’ dol a chrìochnachadh le fàilte a chur a-rithist air foillseachadh agus cur air bhog plana cànain nàiseanta na Gàidhlig. Bheir seo dhuinn an cothrom togail air an deagh obair a tha sinn air dèanamh o chionn ghoirid agus adhartas nas luaithe a dhèanamh anns gach roinn de leasachadh na Gàidhlig ann an Alba. Cumaidh Riaghaltas na h-Alba ar taic agus brosnachadh ri sgoiltean Gàidhlig ùra, agus sinn airson gum faic sinn na h-àireamhan a sìor dhol suas de luchd-labhairt, luchd-cleachdaidh agus luchd-ionnsachaidh na Gàidhlig ann an Alba.
’S e deasbad feumail a bh’ ann an-diugh, mar a thuirt mi, agus tha mi an dòchas gur e toiseach-tòiseachaidh a th’ ann airson an t-seòrsa taic a bhios aig a’ Phàrlamaid san àm ri teachd airson na Gàidhlig.
Following is the simultaneous interpretation:
This was a very useful debate, which has proved again that all parties in the Parliament are supportive of Gaelic and its place in Scotland.
I am fortunate to represent the Western Isles, where Gaelic is strong, and I hope that the Gaelic plan will bring to many people in my area new opportunities to learn and use Gaelic. I also hope that Gaelic will be encouraged throughout Scotland. Anyone who reads place names on a map will know that not many places do not have some Gaelic history.
I am of the same opinion as Kate Forbes regarding the denigration of Gaelic in Scotland. I will not talk about that much, but I will tell members a story or two. The most important point is that what people without Gaelic say about Gaelic makes a big difference. If they praise it, young people will be happy that they have Gaelic. If people in the media or politics denigrate Gaelic, young people will grow up thinking that Scotland does not respect their Gaelic heritage.
As we heard in the debate, there are clear links between Gaelic and many aspects of public life and communities in Scotland. For example, VisitScotland is creating a tourism strategy, Historic Scotland is promoting events in schools where there is Gaelic education, Police Scotland has greatly promoted the profile of Gaelic throughout the country, and Skills Development Scotland and Highlands and Islands Enterprise are collecting information and supporting apprenticeships through Gaelic.
Many councils throughout Scotland are promoting new roles as part of the Gaelic plan, and the Scottish Further and Higher Education Funding Council is providing support for a historical dictionary in Gaelic, among other things.
I want to tell members one or two things about the developments that were recommended today, which the Government will support. I will also say a word or two about the contributions of a few people who spoke in today’s debate. I am very happy that a lot of members did so, but it would be too much for me to speak about each contribution in detail. Liz Smith made some very good points about Gaelic education. It is important to say that Gaelic medium education is not happening anywhere without people fighting for it and that, in years gone by, there were few opportunities for anyone who was using or learning the language. John Finnie made a good point in mentioning the benefits for anyone who uses two—or perhaps three—languages. Edward Mountain and Lewis Macdonald were also correct in remembering that there is a link between the economy and Gaelic. Stewart Stevenson spoke about the history of his family, which I have never heard from him before. He spoke about the place that Gaelic has in Glasgow and also the link between Gaelic and whisky. Claire Baker told us a little about the link between Gaelic and culture, as did many other members. I will tell the chamber something else: Donald Cameron has more Gaelic than he stated. In fact, I am sure that Lochiel has very good Gaelic—I heard it last night—but he is very modest about it.
I want to make a few more points about matters that speakers covered in the debate. The Islands (Scotland) Bill is going through Parliament at the moment, and Gaelic is an important part of that. Also, as we heard earlier, there is a link between Gaelic and economic and infrastructure matters such as housing, technology and many others. That will be a matter for debate in a group that the Deputy First Minister will convene in August. A wider aspect of that will be encouragement of using and learning the language. I have been very supportive of Gaelic from the moment that I realised that I could not study it as a subject at school. I believe that the Parliament is supportive as well, which has been obvious today.
I will finish by again welcoming the publication and launch of the national Gaelic plan, which will give us an opportunity to build on the good work that has been done before and to make faster progress in the development of Gaelic in Scotland. The Scottish Government will maintain support and encouragement for new Gaelic schools so that we can see the numbers of speakers, users and learners of Gaelic in Scotland increase.
As I have said, today’s debate has been very useful and I hope that it represents the start of the kind of support that the Parliament will give to Gaelic in the future.