Hansard

Tapadh leibhse, Oifigeir-riaghlaidh.

Tha mi glè thaingeil don a h-uile duine a tha a' gabhail pàirt anns an deasbad seo, an fheadhainn aig a bheil Gàidhlig agus, dìreach cho cudromach, an fheadhainn a tha ga h-ionnsachadh fhathast—mi fhìn nam measg. Tha mi taingeil cuideachd do na buidhnean Gàidhlig a bha a' gabhail pàirt an-diugh ann an latha Gàidhlig na Pàrlamaid.

Carson, ge-tà, a tha sinn a' bruidhinn mun Ghàidhlig a-rithist? Carson a tha Alasdair MacAilein gur bodraigeadh leis a' chuspair seo turas eile, agus nas miosa, a' bruidhinn sa Ghàidhlig fhèin.

Chuala mi cuideigin gun ainm anns a Phàrlamaid a' gearan o chionn goirid mun phuing seo. Thuirt e, "Bidh deasbad againn an t-seachdain seo a' tighinn mu dheidhinn seòladh. Am bu chòir dhuinn uile a bhith a' bruidhinn mar pirates?" Uill, chan eil mi duilich idir gu bheil mi a' bruidhinn sa Ghàidhlig.

Air an làimh eile, tha mi a' tuigsinn a' chunnairt a tha ann, anns an t-suidheachadh seo, agus is sin cunnart "tokenism" mar a chanas iad. Is ann air sgàth sin a bhios mi a' faighneachd cheistean sa Ghàidhlig anns a' Phàrlamaid, bho àm gu h-àm, air cuspairean eadar-dhealaichte. Tha mi a' dèanamh sin dìreach a bhith a' cumail nam chuimhne gu bheil Gàidhlig comasach air barrachd na cuspair na Gàidhlig fhèin. Ma tha an inbhe a tha aig a' Ghàidhlig a-nis a' ciallachadh dad, tha i a' ciallachadh gu bheil a' Gàidhlig cho math airson còmhradh mu Bhaghdad ‘s a tha i airson còmhradh mun mhòine.

Ma tha sibh ag èisteachd ri seo air na clogaidean-èisteachd, tha mi duilich nach robh an alliteration ag obair anns a' Bheurla cho math ‘s a tha i anns a' Ghàidhlig. Cuimhnichibh air an eisimpleir sin an ath thuras a bhios sibh a' cluinntinn na h-argamaid gu bheil bàrdachd Gàidhlig dìreach cho math anns a' Bheurla ‘s a tha i anns a' prìomh chànan.

Co-dhiù, chan eil mi a' smaoineachadh gu bheil an deasbad seo cudromach dìreach aig ìre ìomhaigheil. Tha tòrr a' tachairt ann an saoghal na Gàidhlig an-dràsta a tha a' dèanamh an deasbaid seo freagarrach agus feumail.

Bha deasbad den t-seòrsa seo againn airson a' chiad uair ann an 2000—a' chiad deasbad a bha air a chumail tro mheadhan na Ghàidhlig bhon bhliadhna 1307. An uair sin, bha sinn a' suidhe ann an Àird Chatain ann an Earra-Ghàidheal, agus cò bha anns a' chathair, Oifigear-riaghlaidh, ach Raibeart Brùs?

Dè tha air tachairt don Ghàidhlig eadar 2000 agus an-diugh? Uill, airson aon rud, tha taic nas làidire ann don Ghàidhlig aig a h-uile pàrtaidh. Bhiodh e doirbh a chreidsinn 10 bhliadhna air ais, mar eisimpleir, gum biodh sianal telebhisein aig a' chànan, le prògraman matha, luchd-èisteachd a' fàs, ùidh ga brosnachadh anns a' chànan agus misneachd ga toirt gu gnìomhachas craolaidh ann an Alba air fad. Agus ged a tha cnap-starra ann—ged nach eil an sianal air Freeview fhathast—tha sinn uile aig an aon ràmh a' strì gus sin a chur ceart.

Tha plana Gàidhlig aig a' Phàrlamaid a-nis a tha a' cur ris na seirbheisean Gàidhlig a tha rim faotainn aig a' Phàrlamaid an-dràsta ann an caochladh dhòighean. Chaidh na planaichean Gàidhlig aig Comhairle nan Eilean Siar, mar eisimpleir, agus Comhairle na Gàidhealtachd fhoillseachadh o chionn ghoirid cuideachd. Canaidh am ministear, tha mi cinnteach, rudeigin mu phlanaichean a tha aig an Riaghaltas cuideachd, agus na targaidean neartmhor a tha aca airson adhartas nas làidire fhathast. Mar eisimpleir, a' dèanamh cinnteach gu bheil àireamhan nan Gàidheal aig a' chunntas-sluaigh ann an 2021 aig an aon ìre ‘s a bha e ann an 2001. Airson a' chiad uair, tha mi an dòchas gu bheil sinn ag obrachadh gus crìonadh na Gàidhlig a thionndadh air ais.

Carson a tha sinn a' bruidhinn mu dheidhinn leasachadh a' chànain, ge-tà? Uill, a chionn ‘s gu bheil rathad fada romhainn eadar an seo agus slàinte airson na Gàidhlig. Tha mòran adhbharan ann airson "meal-an-naidheachd" a chantainn rinn fhèin. Ach feumaidh sinn, aig an aon àm, ar casan a chumail air an làr.

Tha mi eòlach air cuideigin ann an Leòdhas a tha a' tuigsinn na Gàidhlig, ach cha bhi e ga cleachdadh idir. Bha mi a' faighneachd dheth carson, agus thuirt e nach robh ach a' Ghàidhlig aige nuair a thòisich e anns an sgoil. Thuirt an tidsear ris—anns a Bheurla, ged a bha Gàidhlig gu leòr aice—gum faigheadh e an strap a h-uile turas a bhiodh e a' cleachdadh na Gàidhlig. Fhuair e an strap a h-uile latha anns a' chiad agus san darna bliadhna aige anns an sgoil gus an do dh'ionnsaich e a' Bheurla. Agus tha sinn a' faighneachd fhathast carson a tha "hang-ups" aig tòrr dhaoine anns na h-eileanan mu bhith a' cleachdadh na Gàidhlig agus carson nach eil ach cairteal de na pàrantan a' taghadh fòghlam tro mheadhan na Gàidhlig airson na cloinne aca ged a tha a' chomhairle a' dèanamh deagh obair air a' chuspair siud.

Chaidh a' Ghàidhlig sìos mu 3,800 duine dìreach anns na h-Eileanan an Iar eadar 1991 agus 2001. Anns an 100 bhliadhna eadar 1901 agus 2001, chaidh àireamh nan Gàidheal ann an Alba air fad sìos bho faisg air cairteal a' mhillein gu dìreach 58,000. Cha mhair a' Ghàidhlig le àireamhan mar sin. Is e fàs no bàs an roghainn a tha againn.

Ged a tha an rabhadh sin romhainn ge-tà, tha sinn ag aithneachadh an adhartais a tha ann. Tha 2,200 cloinne a' dol tro fhoghlam tro mheadhan na Gàidhlig aig ìre na bun-sgoile air feadh na h-Alba. Bha dìreach 24 ann ann an 1985. Feumaidh an àireamh seo a dhol suas gun dàil sam bith.

Tha e fìor chudromach gu bheil am poileasaidh againn ag aithneachadh gu bheil a' Ghàidhlig airson na coimhearsnachd, agus chan ann dìreach airson na sgoile. Mar a thuirt aon nighean bheag riumsa ann an Leòdhas, "Carson a tha a h-uile mac màthair anns a' bhaile agam a' bruidhinn riumsa anns a Bheurla? Nach eil iad a' creidsinn gu bheil a' Ghàidhlig agam?" Mar sin, feumaidh sinn an t-àite a tha aig a Ghàidhlig anns a' choimhearsnachd a neartachadh, ma tha sin a' ciallachadh cùrsaichean ulpan no ge-brith dè.

Tha a' Ghàidhlig mar phàirt de ar n-eachdraidh, ar cultar, pàirt de ar nàdar fhèin. Ma bhios sinn ga call, bidh sinn a' call rudeigin prìseil da-rìribh. Tha an cànan ann an staid chunnartach, ach tha e ann an staid dòchasach cuideachd. Sin an t-adhbhar gu bheil e cho cudromach gu bheil Gàidhlig ga cluinntinn anns an t-seòmar seo. Sin an t-adhbhar gu bheil mi a' togail a' chuspair seo turas eile agus is ann air sgàth sin gu bheil mi, gun nàire sam bith, a' bruidhinn mun Ghàidhlig a-rithist.