Hansard

Ceann Comhairle, 's ann le uaill, iomagain agus beagan de dh'irisleachd a tha mi a' fosgladh a' chòmhraidh seo an-diugh. 'S e seo latha cho sònraichte 's a bha riamh ann an eachdraidh na Gàidhlig, agus sinn ga bruidhinn gu foirmeil ann am Pàrlamaid na h-Alba son a' chiad uair o chionn sia ceud bliadhna. Tha e air leth freagarrach gu bheil seo a' tachairt aig an àm seo, oir tha an ath-bhliadhna air a sònrachadh mar Bhliadhna nam Mion-Chànan le Coimisean nan Coimhearsnachdan Eòrpach.

Tha mi cleachdadh, Ceann Comhairle, an fhacail "còmhradh" seach am facal "deasbad", oir saoilidh mi gu bheil gach pàrtaidh ann am Pàrlamaid na h-Alba bàigheil agus taiceil do Ghàidhlig agus don eachdraidh 's don dualchas 's don chultar a tha toinnte ris a' chànain 's ris na daoine tha ga cleachdadh. Bhiodh e duilich dha-rìribh nan tigeadh ballachan poiliticeach eadar i agus soirbheachadh is adhartas.

Carson, ma tha, Ceann Comhairle, a tha àite aig Gàidhlig am measg nam prìomhachais aig Pàrlamaid Alba?

Tha Gàidhlig na neamhnaid luachmhor ann an cridhe 's ann an anam na h-Alba. Chan eil i air a cuingealachadh le crìochan teann. Chan eil i air a crodhadh ann an cùiltean cumhang. Tha Gàidhlig nàiseanta, Eòrpach, agus eadar-nàiseanta. Tha i bunaiteach do dh'Alba. Chan eil i idir air an oir no air chul-fraoin. Feumar a dèanamh gnàthach agus a còraichean a dhèanamh tèarainte. Tha iomadh rud prìseil ann an dualchas na h-Alba, ach, nam bharail-sa, chan eil nì a tha cho aosda, cho domhainn agus cho prìseil ri dìleab na Gàidhlig. Ach, Ceann Comhairle, tha i fo mhùiseig a dh'fhaodadh a bhith bagarrach mura bi sinn nar faiceall. Ma mhaireas i beò agus làidir bidh e na bhuannachd dhuinn uile.

Mar a dh'ainmich mi anns an Og Mhìos seo chaidh, tha an Riaghaltas a' còmhradh ri Comunn na Gàidhlig agus ri buidhnean eile a dh'ionnsaidh inbhe thèarainte dhan Ghàidhlig. Ach chan e Inbhe Thèarainte a mhàin a chuireas Gàidhlig air stèidh air an togar adhartas. Feumar innleachdan a dhealbh agus iomairtean dòigheil a choileanadh gus Gàidhlig a thoirt air adhart.

Ceann Comhairle, mus tig mi chun a' chuspair àraid a tha far comhair an-diugh—sin agad foghlam tro mheadhan na Gàidhlig—bu toigh leam beagan fhaclan a ràdh mu Ghàidhlig anns an fharsaingeachd. Ged a tha seachdadh air tighinn air an àireamh a tha a' cleachdadh na cànain gu cunbhalach tha piseach mhòr air tighinn air Gàidhlig anns an fhichead bliadhna chaidh seachad. Mura b' e gun deach oidhirpean a dhèanamh air a' chrìonadh a chasg, bhiodh Gàidhlig ann am fìor dhroch staing an-diugh. Tha sinn fada an comain gach buidheann agus neach a bha strì cho dealasach agus cho dùrachdach gus an soirbheachadh sin a thoirt gu buil. Tha craoladh, na h-ealain agus foghlam Gàidhlig aig ìre nas àirde na bha iad riamh. Ach tha mòran leasachadh ri dhèanamh fhathast, agus tha agus bithidh pàirt mhòr agus chudromach aig a' Phàrlamaid seo anns an leasachadh sin.

Tha an Riaghaltas a' cur taice ri Gàidhlig air chaochladh dòigh. Tha sinn, mar eisimpleir, a' cur ochd millein gu leth not sa bhliadhna ann an craoladh Gàidhlig. Agus tha seo, chan e mhàin air togail agus inbhe agus ùrachadh a thoirt dhan chànain, ach tha buaidh mhòr is mhath air a bhith aige air foghlam agus tha e air mòran obraichean a chruthachadh air feadh Alba.

An-dràsda fhèin tha Buidheann Gnìomh a' coimhead air dè cho deatamach agus cho comasach 's a bhios e seirbheis Ghàidhlig choileanta a stèidheachadh air telebhisean digiteach. Bidh dùil againn ri aithisg fhaighinn bhuapa ann am beagan mhìosan. Agus tha mi a' tuigsinn gu bheil cathraiche na Buidhne sin, Alasdair Milne, a' coinneachadh Chris Mac a' Ghobhainn feasgar an-diugh fhèin airson an dearbh chuspair sin a dheasbad.

Chuir sinn cuideachd air chois Buidheann Gnìomh gus rannsachadh a dhèanamh agus molaidhean a thoirt dhuinn air na h-uallachaidhean agus na structairean as èifeachdaiche gus an luach as fheàrr fhaighinn às na h-iomairtean leasachaidh Gàidhlig ris am bheil an Riaghaltas a' cur taice airgid. Tha iad air beachdan inntinneach agus comhairle fhaighinn eadar Barraigh is Barcelona, na Hearadh is Honolulu. Mar a thuirt mi mar tha, tha crìochan na Gàidhlig farsaing.

Am measg an adhartais a thàinig anns na beagan bhliadhnaichean a chaidh seachad, tha coimhearsnachd ùr ann an saoghal na Gàidhlig—an fheadhainn a dh'ionnsaich i agus na ceudan eile tha ga h-ionnsachadh gach bliadhna mar a thig agus tha sibh fhèin, Ceann Comhairle, an lùib an àireimh sin. Tha cuid aca anns an t-seòmar seo an-diugh, agus tha sinn fada nan comain airson an dealais agus an tacsa agus tha sinn a' coimhead air adhart airson èisdeachd ri cuid dhe na daoine a bhios a' bruidhinn san deasbad. Eadar an luchd-ionnsachaidh agus an fheadhainn a fhuair a' chànan aig glùin am màthar tha neart agus spionnadh ann an coimhearsnachd na Gàidhlig san fharsaingeachd. Agus tha e iomchaidh gun toireamaid dhaibh uile tuilleadh brosnachaidh is misneachaidh.

Ceann Comhairle, tha e riatanach cuideachd gum biodh Gàidhlig agus Albais a' neartachadh a chèile. Mar eisimpleir air iomairt dha bheil an Riaghaltas a' toirt taice tha Tobar an Dualchais. Seo Pròiseact gus am beul-aithris agus an eachdraidh agus an ceòl luachmhor a tha anns na tasg-lannan aig Sgoil Eòlais na h-Alba, BBC Alba agus Cruinneachadh Chanaidh a chur ann an cruth digiteach far am bi e fosgailte dhan t-saoghal mhòr tro ghoireasan an eadar-lìon. Ceann Comhairle, Gàidhlig is Albais taobh ri taobh. Chan ann a' coimhead air ais a tha Tobar an Dualchais idir. The e fuaigheall seann saoghal ri saoghal ùr. An-diugh fhèin thàthar a' fosgladh làrach-linn ann an Eilean Thiriodh a bheir cuid den ionmhas ann an Tobar an Dualchais gu daoine air feadh an t-saoghail. Goireasan conaltraidh ùra a' toirt eachdraidh is cultar na h-Alba nas fhaisge oirnn agus nas ciallaiche dhuinn.

Tha mi mothachail gu bheil feadhainn anns an t-seòmar seo aig a bheil ceanglaichean sìnnsreachd ri Eirinn, agus tha e mar fhiachaibh oirnn na bannan eadar Gàidheil Alba agus Gàidheil na h-Eirinn a ghleidheadh agus a dhaingneachadh. 'S e sin a tha fainear do dh'Iomairt Chaluim Chille, a chuir Brian MacUilleam air bhonn o chionn dà bhliadhna, agus tha iomadh buannachd air tighinn na lùib ann an ùine ghoirid agus tha e dol o neart gu neart, le ceanglaichean gan cruthachadh eadar coimhearsnachdan co-ionnan air dà thaobh Sruth na Maoile. Ann an trì seachdainnean eile bidh Pàrlamaid na h-Oigridh a' coinneachadh ann an Doire Chaluim Chille, le òigridh is oileanaich à Alba is Eirinn a' deasbad air cùisean a tha cudromach dha na dùthchannan Ceilteach. Tha mi cuideachd air nochdadh air beingean nan daoine uasail, Ceann Comhairle, gu bheil caraid dhuinn an làthair a seo agus bu toigh leam, le ur cead, fàilte chur air. Sin agaibh Ard Chonsalach na h-Eirinn, Dan Mulhall, agus as leth na Pàrlamaid, chuirinn fàilte fhoirmeil oirbh. Bidh mi fhìn agus Dan Mulhall an làthair aig Pàrlamaid na h-Oigridh ann a dhà na trì sheachdainnean far am bi ministear a' Phoblach, Eamon o' Cuibh, cuideachd.

An t-seachdainn seo chaidh, chaidh pròiseict a chur air chois gus Ionad Gàidhlig a stèidheachadh ann an Glaschu. Am measg nan amasan tha gum bi an t-ionad seo mar mheadhan air feadhainn aig a bheil ùidh ann an cànain is dualchas Alba is Eirinn a thoirt nas dlùithe ri chèile. Tha e mar eisimpleir nach eil Gàidhlig air a crodhadh ann an oiseanan cumhang den dùthaich ach gu bheil i nàiseanta agus eadar-nàiseanta. Agus is ann nas follaisiche tha i fàs ann an seadh eadar-nàiseanta. Thug Roinn a' Mhalairt 's a Ghnìomhachais taice o chionn bheagan mhìosan do Chomhairle nan Leabhraichean Gàidhlig gus leabhraichean Gàidhlig fhoillseachadh ann an Canada. Chuala mi an t-seachdainn seo fhèin gu bheil Comhairle nan Leabhraichean, mar thoradh air an oidhirp sin, air iarrtas fhaighinn o bhùthan ann an Canada a tha airson leabhraichean Gàidhlig a reic. Tha iad cuideachd air cuireadh fhaighinn gus leabhraichean a chur an clò ann an co-bhanntachd far am bi bàrdachd Gàidhlig air a h-eadar-theangachadh gu Frangais agus bàrdachd à Quebec air a h-eadar-theangachadh gu Gàidhlig. A bharrachd air a sin thàinig iarrtas à Canada son nobhail ùr leis an sgrìobhaiche ainmeil Canadianach Alasdair MacLeòid eadar-theangachadh gu Gàidhlig. Tha an leabhar seo a' toirt luaidh air dualchas Gàidhlig air dà thaobh a' Chuain Shiar agus tha e air a bhith cho soirbheachail ri leabhar a chaidh riamh a sgrìobhadh ann an Canada. Mar a thuirt mi mar tha, tha Gàidhlig nàiseanta agus eadar-nàiseanta.

An dèidh na deilbhe fharsaing sin a tharraing, bu toigh leam tionndadh a-nise gu prìomh chuspair ar seanchais—foghlam tro mheadhan na Gàidhlig—na mo beachdsa an leasachadh as cudromaiche thàinig air a' Ghàidhlig, agus is dòcha air foghlaim Alba gu lèir, bho chionn bhliadhnaichean.

O chionn ochd bliadhna deug dheàlraich grian ùr air foghlam Gàidhlig. Tro iarrtas nam pàrant, chaidh sgoiltean-araich a stèidheachadh fo bhratach Chomhairle nan Sgoiltean Araich. Tha 33 sgoil-àraich agus cròileagain an-diugh air feadh Alba. Ann a 1985 chaidh na ciad ionadan bun-sgoil Gàidhlig a chur air bhonn ann an Glaschu, an Inbhir Nis agus an Leòdhas. Tha dà fhichead agus a naoi ionad ann an-diugh agus tha 13 àrd-sgoil a' tairgsinn chuspairean sònraichte tron Ghàidhlig. Tha mòran chloinne anns na h-ionadan Gàidhlig aig am bheil pàrantan aig nach eil a' chànan. Tha cuid de na pàrantan a thàinig o dhualchas aig nach eil buinteanas ri Gàidhlig.

Aig an treas ìre, gheibhear foghlam tro mheadhan na Gàidhlig ann an caochladh chuspairean. Tha cùrsaichean Sabhal Mòr Ostaig gu lèir tro mheadhan na Gàidhlig, agus tha cuid de na cùrsaichean ann an Colaside a' Chaisteil an Steòrnabhagh tro mheadhan na cànain cuideachd. Tha Gàidhlig air a teagasg ann an corra cholaisde air feadh Alba agus anns na h-oilthighean, agus tha cùrsaichean-bogaidh airson inbheach air a bhith gu math èifeachdach. ‘S ann an Colaisde Bhruaich Chluaidh a chaidh a' chiad chùrsa bogaidh fheuchainn agus a dhearbhadh. Agus bha mi air leth toilichte a bhith làthair aig a' Cholaisde sin nuair a bha iad a' toirt seachad nan duaisean air latha nan duaisean.

Sheall measadh nàiseanta air foghlam tro mheadhan na Gàidhlig a chaidh a chur an clò ann an 1993 gu bheil luach mòr ann a bhith teagasg chloinne mun dualchas agus mun cànain, agus gu bheil e a' leudachadh an tuigse air cultaran agus cuspairean eile. Tha am measadh seo a-nise air a dhearbhadh gu follaiseach.

Thòisich sgeama nan tabhartasan sònraichte a thaobh foghlam Gàidhlig ann an 1986. Thòisich am maoineachadh aig dà cheud agus leth-cheud mìle not. Anns a' bhliadhna ionmhais tha romhainn ruigidh na tabhartasan sònraichte còrr is dà mhillein is ochd ceud mìle not, àrdachadh còrr is deich fillte bhon a thòisich an sgeama. Tha sinne mar Riaghaltas a' feuchainn ri spionnadh is gluasad a thoirt do dh'fhoghlam Gàidhlig, agus tha e an urra a-nis ris na h-ùghdarrais ionadail brath a ghabhail air an spionnadh sin agus cur ris le planaichean is innleachd a bheir gu ìre e.

Anns na ceithir bliadhna suas gu 2001-02, tha trì cheud mìle not eile air an sònrachadh ann an sgeama ùr son foghlam Gàidhlig do chloinn fo aois sgoile. Anns na trì bliadhna gu ruige 2001-02 tha dà cheud mìle not air an cur an dara taobh son cùrsaichean a chuireas ri àireamh luchd-teagaisg Gàidhlig anns an h-àrd-sgoiltean; ceithir fichead mìle not a dh'ionnsaidh luchd-obrach ‘s an Ionad Nàiseanta ùr son Goireasan Teagaisg Gàidhlig; agus còig air fhichead mìle not son cùrsaichean Gàidhlig aig ìre àrd-sgoil a leasachadh. Agus an-uiridh, Ceann Comhairle, thug Oifis na h-Alba dà cheud gu leth mìle not do Chomhairle Baile Ghlaschu a dh'ionnsaidh a' chiad sgoil riamh an Alba far am bheil am foghlam air a lìbhrigeadh tro Ghàidhlig a mhàin. Ma tha tuilleadh pisich gus tighinn air foghlam Gàidhlig feumar barrachd sgoiltean mar seo a stèidheachadh, air an dùthaich agus anns na bailtean, agus tha mi air leth toilichte tuigsinn gu bheil mo charaid, Ministear an Fhoghlaim, gu bhith an làthair, agus gur e gu dearbh a bhios a' dèanamh an fhosglaidh oifigeil air Sgoil Ghàidhlig Ghlaschu. Bidh an Riaghaltas deònach obrachadh còmhla ri na h-ùghdarrasan ionadail chum seo a thoirt gu buil. Feumar barrachd sgoiltean mar Sgoil Ghàidhlig Ghlaschu agus tha mi toilichte dha-rìribh, sa sgìre Phàrlamaid agam fhìn, gu bheil Comhairle nan Eilean Siar air sia sgoiltean air feadh nan eilean a chomharrachadh mar sgoiltean Gàidhlig.

Tha Gàidhlig a-nise aig gach ìre foghlaim: fo aois sgoile, bun-sgoil, àrd-sgoil, colaisdean, oilthighean, agus mar phàirt de thrèanadh thidsearan. Anns an raon fharsaing sin 's e foghlam tro mheadhan na Gàidhlig as cudromaiche. Agus chan ann a-mhain airson math na cànain, ach airson math foghlaim. Mas e ulaidh nàiseanta th' ann an Gàidhlig, 's e ulaidh dhà-rìreabh a th' ann am foghlam a tha fosgladh dhorsan gu saoghal dà-chànanach agus ioma-chànanach, saoghal nas leatha agus nas doimhne na an saoghal cumhang a chithear tro aon chànan a-mhàin.

Chan eilear a' sparradh foghlam tro mheadhan na Gàidhlig air duine sam bith. Ach far am bheil pàrantan ga iarraidh bu chòir oidhirp a dhèanamh air an iarrtas sin a choileanadh. Ceann Comhairle, chan eil an t-slighe idir rèidh. Tha luchd-teagaisg gann. Tha goireasan oideachaidh gann. Tha airgead gann agus gu mì-shealbhach, tha dìth-misnich pailt. Tha dìth-tuigse air a' bhuannachd a tha an cois dà-chànanas na chnap-starra. Agus tha feum air fiosrachadh a thionndaidheas dìth-tuigse gu tuigse. Tha aon rud, tha mi 'n dòchas, nach eil pailt. Sin droch rùn do Ghàidhlig. A dh'aindheoin corra sgrìobhaiche aig a bheil caran de dh'eagal gu bheil na Gàidheil a' fàs ro-bharallach orra fhèin nuair a bu chòir dhaibh a bhith umhail, modhail agus a' coimhead as dèidh na croite.

Ceann Comhairle, le deagh rùn nam ball anns an taigh seo, agus anns gach pàrtaidh, nì an Riaghaltas an dìcheall gus cùisean a leasachadh a thaobh foghlam tro mheadhan na Gàidhlig. Feumaidh na comhairlean agus na h-ùghdarrasan ionadail sealbh a ghabhail air agus lùib nam buidhnean Gàidhlig an aon spàirn a dhèanamh gus cùisean a thoirt ceum eile air adhart. Feumaidh sinn uile obrachadh còmhla.

Tha mi a' gluasad,

Gu bheil Pàrlamaid na h-Alba

a' cur fàilte air iomairt Riaghaltais na h-Alba airson taic a chur ris a' Ghàidhlig, gu h-àraid an taic a tha iad a' toirt do dh' fhoghlam tro mheadhan na Gàidhlig;

a' gabhail ri luach cultarail, eaconomach agus sòisealta na Gàidhlig do dh'Alba;

a' cur taice ris a' phàirt a tha Riaghaltas na h-Alba a' gabhail ann an Iomairt Chaluim Chille gus na ceanglaichean a neartachadh eadar coimhearsnachdan Gàidhlig an Alba agus an Eirinn; agus

a' moladh na h-obrach a tha ùghdarrasan ionadail, sgoiltean, colaistean, oilthighean agus buidhnean saor-thoileach a' dèanamh airson foghlam tro mheadhan na Gàidhlig a thairgse aig gach ìre ro-sgoile gu treas-ìre agus foghlam leantainneach agus airson a bhith a' leasachadh nan ealan Gàidhlig.