Chamber
Plenary, 06 Mar 2003
06 Mar 2003 · S1 · Plenary
Item of business
Gaelic Language (Scotland) Bill: Stage 1
Tha mi a' cur fàilte air a h-uile duine dhan deasbad shònraichte seo mu dheidhinn Gàidhlig. Cha leig mi leis innse do dhuine sam bith an seo, gu bheil àite glè shònraichte aig Gàidhlig ann an cridhe agus ann an anam ar nàisein phròiseil. Bha Gàidhlig air a bruidhinn tron eachdraidh sgrìobhte againn agus tha an dualchas cultarach beartach aice air cuideachadh ann a bhith a' cruthachadh inbhe nàiseanta ar dùthcha san latha an-diugh, a dh'aindeoin nam buaidh de linntean de leth-bhreith agus a dh'aindeoin a' chrìonaidh a thachair mar thoradh air a sin.
Anns na beagan bhliadhnaichean mu dheireadh, tha Gàidhlig air ath-bheothachadh ann an dòigh a tha glè bhrosnachail. Tha seo air a bhith follaiseach bho thaic làidir nam pàrantan airson a' chànain agus airson a' chultair, a tha a' ciallachadh gu bheil na h-àireamhan de chloinn ann am foghlam tro mheadhan na Gàidhlig a' leudachadh. Bu chòir dhuinn a bhith a' coimhead air seo mar fhear de na prìomh amasan againn agus bu chòir dhuinn a bhith a' coimhead air foghlam tro mheadhan na Gàidhlig mar shiostam coileanta bhon sgoil àraich gu foghlam aig an treas ìre.
Gus an neart cudthromach seo a chumail a' dol, feumaidh sinn dèanamh cinnteach nach eil Gàidhlig a' crochadh air deagh rùn poileataigeach agus a bhith so-leònte ma bhios atharrachaidhean poileataigeach agus riaghlach ann—rud nach bi a' brosnachadh chosnaidhean tèarainte airson luchd-teagaisg.
Feumaidh aire shònraichte a bhith air a toirt air trèanadh luchd-teagaisg. Tha dìth luchd-teagaisg airson foghlam tro mheadhan na Gàidhlig gu h-àraid a' cur bacadh air astar an leasachaidh. Feumaidh cothrom a bhith ann eadar iarrtas agus solar cho luath 's a ghabhas. Feumaidh colaistean agus oilthighean a bhith air am brosnachadh agus feumaidh taic a bhith aca ann a bhith a' cruthachadh chùrsaichean mac-meanmnach agus ann a bhith a' leasachadh a' churraicealaim ann an dòigh a tha a' coileanadh feuman luchd-teagaisg na Gàidhlig.
Tha adhartas ann an leasachadh na Gàidhlig air a bhith cho slaodach 's a ghabhas agus tha e mar gu bheil na bacaidhean a tha gan cur oirnn a' fàs nas àirde gach ceum a ghabhas sinn air an t-slighe. Mar eisimpleir, ann an 1980, chaidh buidheann obrach Gàidhlig a stèidheachadh le Bòrd Leasachaidh na Gaidhealtachd is nan Eilean gus ro-innleachd a mholadh airson na Gàidhlig. Ann an 1982, mhol a' bhuidheann dhan Riaghaltas gum bu chòir bòrd Gàidhlig a bhith air a stèidheachadh gus comhairle a thoirt dhaibh air cùisean Gàidhlig. A dh'aindeoin sin, cha do ghabh an Riaghaltas ris a seo.
Thuirt Seòras Younger nach maireann, aig co-labhairt Ghàidhlig aig Sabhal Mòr Ostaig ann an 1986, nach maireadh a' Ghàidhlig beò tro reachdas bhon Riaghaltas. Mairidh i a-mhàin, thuirt e, ma tha daoine airson 's gum mair i beò. Ach ma chuireas coimhearsnachd na Gàidhlig na prionnsabalan aca an cèill mu dheidhinn na Gàidhlig, feumaidh an Riaghaltas an uair sin a bhith a' freagairt le taic reachdail.
Tha sinn a-nis an seo às dèidh cha mhòr 20 bliadhna is sinn fhathast a' feitheamh gu foighidneach airson taic reachdail. Chan eil teagamh sam bith ann mu dhòchasan nan coimhearsnachdan Gàidhlig. Rinn iad sin follaiseach. Tha ùidh mhòr agus taic mhòr bhuapa agus tha iad air togail fhaighinn a chionn 's gu bheil Riaghaltas na h-Alba air Bòrd na Gàidhlig a stèidheachadh gus leasachadh na Gàidhlig a bhrosnachadh agus a stiùireadh.
An-diugh, ma-thà, tha cothrom againn mu dheireadh thall a bhith a' toirt taic do Bhile Cànan na Gàidhlig (Alba). Ma thèid aontachadh ris a' bhile, bidh seo a' comharrachadh latha ùr airson na Gàidhlig agus bheireadh e togail do na coimhearsnachdan Gàidhlig. Chan eil teagamh air sin. Chan eil am bile a' sparradh Gàidhlig air duine sam bith far nach eil iad ga h-iarraidh. B' urrainn do na crìochan a tha gam moladh anns a' bhile a bhith gan atharrachadh aig ìre 2 no ìre 3. Mar sin, tha mi ag iarraidh air na buill uile an taic a thoirt dhan bhile. Chan urrainn dhuinn fuireach fad 20 bliadhna eile mus bi reachdas ann. Tha cothrom againn an-diugh.
Anns na beagan bhliadhnaichean mu dheireadh, tha Gàidhlig air ath-bheothachadh ann an dòigh a tha glè bhrosnachail. Tha seo air a bhith follaiseach bho thaic làidir nam pàrantan airson a' chànain agus airson a' chultair, a tha a' ciallachadh gu bheil na h-àireamhan de chloinn ann am foghlam tro mheadhan na Gàidhlig a' leudachadh. Bu chòir dhuinn a bhith a' coimhead air seo mar fhear de na prìomh amasan againn agus bu chòir dhuinn a bhith a' coimhead air foghlam tro mheadhan na Gàidhlig mar shiostam coileanta bhon sgoil àraich gu foghlam aig an treas ìre.
Gus an neart cudthromach seo a chumail a' dol, feumaidh sinn dèanamh cinnteach nach eil Gàidhlig a' crochadh air deagh rùn poileataigeach agus a bhith so-leònte ma bhios atharrachaidhean poileataigeach agus riaghlach ann—rud nach bi a' brosnachadh chosnaidhean tèarainte airson luchd-teagaisg.
Feumaidh aire shònraichte a bhith air a toirt air trèanadh luchd-teagaisg. Tha dìth luchd-teagaisg airson foghlam tro mheadhan na Gàidhlig gu h-àraid a' cur bacadh air astar an leasachaidh. Feumaidh cothrom a bhith ann eadar iarrtas agus solar cho luath 's a ghabhas. Feumaidh colaistean agus oilthighean a bhith air am brosnachadh agus feumaidh taic a bhith aca ann a bhith a' cruthachadh chùrsaichean mac-meanmnach agus ann a bhith a' leasachadh a' churraicealaim ann an dòigh a tha a' coileanadh feuman luchd-teagaisg na Gàidhlig.
Tha adhartas ann an leasachadh na Gàidhlig air a bhith cho slaodach 's a ghabhas agus tha e mar gu bheil na bacaidhean a tha gan cur oirnn a' fàs nas àirde gach ceum a ghabhas sinn air an t-slighe. Mar eisimpleir, ann an 1980, chaidh buidheann obrach Gàidhlig a stèidheachadh le Bòrd Leasachaidh na Gaidhealtachd is nan Eilean gus ro-innleachd a mholadh airson na Gàidhlig. Ann an 1982, mhol a' bhuidheann dhan Riaghaltas gum bu chòir bòrd Gàidhlig a bhith air a stèidheachadh gus comhairle a thoirt dhaibh air cùisean Gàidhlig. A dh'aindeoin sin, cha do ghabh an Riaghaltas ris a seo.
Thuirt Seòras Younger nach maireann, aig co-labhairt Ghàidhlig aig Sabhal Mòr Ostaig ann an 1986, nach maireadh a' Ghàidhlig beò tro reachdas bhon Riaghaltas. Mairidh i a-mhàin, thuirt e, ma tha daoine airson 's gum mair i beò. Ach ma chuireas coimhearsnachd na Gàidhlig na prionnsabalan aca an cèill mu dheidhinn na Gàidhlig, feumaidh an Riaghaltas an uair sin a bhith a' freagairt le taic reachdail.
Tha sinn a-nis an seo às dèidh cha mhòr 20 bliadhna is sinn fhathast a' feitheamh gu foighidneach airson taic reachdail. Chan eil teagamh sam bith ann mu dhòchasan nan coimhearsnachdan Gàidhlig. Rinn iad sin follaiseach. Tha ùidh mhòr agus taic mhòr bhuapa agus tha iad air togail fhaighinn a chionn 's gu bheil Riaghaltas na h-Alba air Bòrd na Gàidhlig a stèidheachadh gus leasachadh na Gàidhlig a bhrosnachadh agus a stiùireadh.
An-diugh, ma-thà, tha cothrom againn mu dheireadh thall a bhith a' toirt taic do Bhile Cànan na Gàidhlig (Alba). Ma thèid aontachadh ris a' bhile, bidh seo a' comharrachadh latha ùr airson na Gàidhlig agus bheireadh e togail do na coimhearsnachdan Gàidhlig. Chan eil teagamh air sin. Chan eil am bile a' sparradh Gàidhlig air duine sam bith far nach eil iad ga h-iarraidh. B' urrainn do na crìochan a tha gam moladh anns a' bhile a bhith gan atharrachadh aig ìre 2 no ìre 3. Mar sin, tha mi ag iarraidh air na buill uile an taic a thoirt dhan bhile. Chan urrainn dhuinn fuireach fad 20 bliadhna eile mus bi reachdas ann. Tha cothrom againn an-diugh.
In the same item of business
The Deputy Presiding Officer (Mr George Reid):
SNP
A-nis, tha sinn a' gluasad gu deasbad na Gàidhlig.
Following is the simultaneous interpretation:
SNP
We now move to the debate on Gaelic.
The member continued in English.
SNP
The next item of business is a debate on motion S1M-3618, in the name of Michael Russell, on the general principles of the Gaelic Language (Scotland) Bill. I...
The member continued in Gaelic.
SNP
Tha mi a' gairm Mhìcheil Ruiseal gus an deasbad fhosgladh.
Following is the simultaneous interpretation:
SNP
I call Michael Russell to open the debate.
Michael Russell (South of Scotland) (SNP):
SNP
Tha an deasbad seo an-diugh a' comharrachadh na darna oidhirp reachdail gus Beurla agus Gàidhlig a chur air stèidh cho-ionann ann an sùilean lagha na h-Alba....
Following is the simultaneous interpretation:
SNP
Today's debate marks the second attempt to put the English and Gaelic languages on an equal footing in the eyes of the law of Scotland. The late Donald Stewa...
The member continued in English.
SNP
There are more than 6,000 languages in the world and perhaps as many as 90 per cent of those languages are at risk. Somewhere in the world a language dies ev...
Pauline McNeill (Glasgow Kelvin) (Lab):
Lab
I acknowledge the member's commitment—which he has shown from the beginning of this Parliament—to the protection of the Gaelic language.I represent a constit...
Michael Russell:
SNP
I think that it will assist them. I accept the point that Pauline McNeill makes and I will say something specifically about Glasgow later in my speech.The Ex...
The member continued in Gaelic.
SNP
Agus, anns a' Ghàidhlig,Gu bheil a' Phàrlamaid a' toirt taic do phrionnsabalan coitcheann Bile Cànan na Gàidhlig (Alba).
The Minister for Tourism, Culture and Sport (Mike Watson):
Lab
I want to thank the Education, Culture and Sport Committee for the time that it has set aside to consider in depth the issues that have been raised by Michae...
Michael Russell:
SNP
I am happy to provide the letter for the Parliament's consideration. I should point out that it does not say what Mike Watson suggested. Rather, it makes thr...
Mike Watson:
Lab
Surely that was one of the longest interventions in this session of the Parliament.
Michael Russell:
SNP
I was correcting an error.
Mike Watson:
Lab
I have the member's letter here, but I do not propose to quote from it.It is incumbent on any member who is introducing a bill to provide information on the ...
Mr Duncan Hamilton (Highlands and Islands) (SNP):
SNP
Has Bòrd Gàidhlig na h-Alba now met and has it reached a view on whether it is in favour of the bill?
Mike Watson:
Lab
As is well and publicly recorded, Bòrd Gàidhlig na h-Alba considered the bill and is generally supportive of it, but believes that the bill should be amended...
Irene McGugan (North-East Scotland) (SNP):
SNP
It is with pleasure that I speak in support of Michael Russell's Gaelic Language (Scotland) Bill.The Gaelic language is in an extremely precarious position. ...
The Deputy Presiding Officer:
SNP
Order. I say gently that we do not allow applause from the public gallery, because we might also have abuse or be shouted at from there, as happened the othe...
Murdo Fraser (Mid Scotland and Fife) (Con):
Con
I welcome the bill and congratulate Michael Russell on introducing it. I am aware of the hard work that he put into it over a long time. I hope that he will ...
John Farquhar Munro (Ross, Skye and Inverness West) (LD):
LD
Tha mi a' cur fàilte air a h-uile duine dhan deasbad shònraichte seo mu dheidhinn Gàidhlig. Cha leig mi leis innse do dhuine sam bith an seo, gu bheil àite g...
Following is the simultaneous interpretation:
LD
I welcome everybody to this special debate on Gaelic. I do not have to tell anyone here that Gaelic has a special place in the heart and soul of a proud nati...
Mr Alasdair Morrison (Western Isles) (Lab):
Lab
Anns na ceithir bliadhnaichean a chaidh seachad, tha sinn air adhartas fhaicinn ann an iomadach roinn co-cheangailte ris a' Ghàidhlig. Chaidh rudan a dhèanam...
Following is the simultaneous interpretation:
Lab
In the past four years, we have taken a number of important steps in many relevant areas to advance the cause of the Gaelic language. We should be mindful no...
Dr Winnie Ewing (Highlands and Islands) (SNP):
SNP
Tha mi uabhasach toilichte a bhith ann am Pàrlamaid na h-Alba a-rithist, agus tha mi uabhasach toilichte cuideachd gu bheil deasbad againn an-diugh. Tha mi d...
Following is the simultaneous interpretation:
SNP
I am happy to be in the Scottish Parliament again and I am pleased that we are having the debate. I am sorry that I am not fluent in Gaelic yet, but I promis...
The member continued in English.
SNP
We were told by our grandparents that Gaelic would hold us back but, as I have just said, that is nonsense. It is proven to everyone's satisfaction that if s...
George Lyon (Argyll and Bute) (LD):
LD
I congratulate Mike Russell on bringing the bill before the Parliament and giving us the opportunity to debate the ways in which we might reverse the alarmin...
Maureen Macmillan (Highlands and Islands) (Lab):
Lab
I support the principles of the Gaelic Language (Scotland) Bill, which Mike Russell promoted and which is being debated. I know that he has put much effort i...