Hansard

Feasgar math, neach-cathraich. Tha mi air leth toilichte a bhith nam phàirt dhen deasbad seo am Pàrlamaid na h-Alba. 'S e latha sònraichte tha seo, chan ann a-mhàin dhan Ghàidhlig fhèin agus dhan chultar againn, ach cudromach ann an eachdraidh na h-Alba agus eachdraidh na Pàrlamaid.

Mas coimhead mi air adhart gu ar rùintean agus an saoghal a tha romhainn thaobh na Gàidhlig, bu mhath leam aithne thoirt do gach adhartas a chaidh a bhuinig ann an saoghal na Gàidhlig thairis air a' chòig bliadhna fichead a dh'fhalbh—eadar ceòl is a h-uile roinn eile de ar cultar. Còig bliadhna fichead air ais, cha robh againn ach leth-uair san t-seachdainn de dh'òrain air clàr air an radio agus cha robh càil idir air an telebhisein. Agus 's e glè bheag de thaic a bha a' Ghàidhlig a' faighinn bho ùghdarasan ionadail no buidhnean poblach.

Nis, mar a dh'fhairich sinn, tha cùisean air atharrachadh. Tha seirbheis nàiseanta Radio againn tron BhBC—ged nach e seirbheis nàiseanta a th'ann buileach fhathast—le corra bheàrn cudromach a tha sinn an dòchas a thèid a lìonadh an ùine nach bi fada—mar dh'iarr Ministear na Stàite Brian MacUilleam air a' BhBC bho chionn ghoirid. Tha prògraman radio againn gach latha—agus tha leithid air Telebhisein cuideachd—ged bhitheamaid an dòchas gum bi seanal Gàidhlig againn cuideachd taobh staigh còig bliadhna.

Thaobh leasachaidhean na Gàidhlig san fharsaingeachd, chan eil teagamh agamsa nach deach adhartas is feabhas mòr a dhèanamh tro Fhoghlam tro Mheadhan na Gàidhlig. Tha nis fasig air trì fichead aonad Gàidhlig ann an sgoiltean agus sgoil ùr air a chomharrachadh an Glaschu. 'S e an tàmailt as motha, 's dòcha, mar a dhiùlt comhairlichean an Dun Eideann an dearbh rud a thoirt do na pàrantan a bha ga iarraidh bho chionn ghoirid.

Bidh sinn an dòchas ged-tha gun tachair sin. Tha nis, Fhir na Cathraich, faisg air 2,000 duine cloinne sna h-aonadan an-diugh. Adhartas mòr.

Tha Comann nam Pàrant (Nàiseanta) a' cumail taice ri trì deug thar fhichead aonad fo-sgoile. Feumaidh sinn dèanamh cinnteach gum bi goireasan, ionmhas agus stòras aca son leasachaidhean eile chur air adhart mar tha pàrantan ag iarraidh.

'S e cnag na cùise gu bheil feum air còirichean nam pàrantan a dhaingneachadh san lagh agus an dèanamh tèarainte. Tha feum againn air tèarainteachd na Gàidhlig a bhunaiteachadh san lagh, a' toirt dhith an aon inbhe 's a th' aig Cuimris sa Chuimrigh, agus Beurla ann an Alba.

Tha an Riaghaltas nis air moladh ceud gu leth tidsear ùr a chur do sgoiltean a'teagasg tro mheadhan na Gàidhlig thairis air na seachd bliadhna romhainn. Tha mi a' cur failte air an naidheachd sin agus goinne thidsearan air a bhith gar cumail air ais gu mòr. Thaobh trèanadh thidsearan, tha e cudromach gun tèid barrachd ùine agus ionmhas a chosg air trèanadh, agus air foghlam do thidsearan son fallaineachd na Gàidhlig a ghleidheil agus comasan cainnte ar cuid chloinne a thogail. Tha goinne thidsearan Gàidhlig ann an-dràsda aig a h-uile ìre agus anns a h-uile cuspair. Feumar sin a leasachadh, ach an tàladh sinn daoine a tha sgileil, deanadach agus adhartach san obair. Feumaidh sinn cuideachd coimhead gu sònraichte air na feumalachdan a th' aig oileanaich san raon seo ann an sgìrean iomallach agus taic shònraichte a chomharrachadh dhaibhsan.

Bu chòir dhuinn cuideachd coimhead air maoineachadh san fharsaingeachd: An lean sinn leis an t-siostam bhriste, sgaoilte a th' againn? Nach biodh e nas fheàrr an t-airgead a thoirt do dh'aon bhuidheann Gàidhlig, leithid Comunn na Gàidhlig an- dràsda?

Cò bhiodh a' riochadhadh na h-Ard Chomhairle bhon Righaltas agus cò air a bhiodh an t-uallach? Tha sinn cinnteach ged-tha gu feum barrachd guth a bhith aig coimhearsnachd na Gàidhlig ann a bhith a' riaghladh an airgid agus gum bu chòir a bhith ga chosg bho aon sporan.

Chaidh a h-uile adhartas air a bheil sinn a-mach, agus a' cur fàilte an-diugh, a' bhuinig le mòran obrach gu saor-thoileach agus le deagh rùn. Agus cuideachd taic bho Phàrtaidhean Phoilitigeach air gach taobh. Bu mhath leamsa gun leanadh sin tron Phàrlamaid seo agus tha mi a' cur mo thaice ri Buidheann Eadar-Phàrtaidhean a stèidheachadh son seo thoirt air adhart.

Tha mi a' cur failte air an naidheachd gu bheil oifigeach Gàidhlig gu bhith againn sa Phàrlamaid son fios a chumail gu buill mun chànain agus son leasachadh a thoirt air adhart.

Chan fheum sinn a bhith gealtach a' cur ar taice ri gach cànan is cultar a th' againn, ge bith dè cho doirbh 's a tha an t-slighe coimhead, no fad-as an sealladh.

Còig bliadhna fichead air ais cha robh ann an Sabhal Mòr Ostaig ach nàdar de dh'aisling. An-diugh, 's e th' anns an sgìre sin ach àite a tha tighinn beò, le coimhearsnachd ùr, agus òg, ag obair sa Cholaisde 's a' frithealadh gach nì a tha a' dol air adhart ann. Agus a' tarraing oileanaich bho air feadh an t-saoghail. Tha an togalach ùr—Togalach Chaluim Chille agus obair lomairt Chaluim Chille a-rithist a' cur ris an lèirsinn a bh' aig daoine ann a bhith a' smaoineachadh air Colaisde Ghàidhlig.

Bidh fiughar againn ri beachdan Buidheann Gnìomh na Gàidhlig, agus an aithisg aca, a' mìneachadh ciamar a tha iad fhèin a' faicinn saoghal na Gàidhlig son an aon seòrsa lèirsinn sna bliadhnaichean romhainn.

Mu dheireadh ma-tha, ann a bhith coimhead air mion-chànan, nach beachdaich sinn air Papa New Guinea far a bheil mòr-shluaigh de chòig millean. Dìreach mar th' againn fhèin an Alba. Còrr is sia ceud eilean, a' mhòr-chuid dhiubh gun neach a' fuireach orra. Tha còrr is ochd ceud cànan aca ged-tha. Tha cànan oifigeil aca cuideachd a tha iad a' cleachdadh sa Phàrlamaid—Tok Pisin—nàdar de Bheurla.