Meeting of the Parliament 24 April 2018
Ann an 1959, sgrìobh an sgoilear cliùiteach Calum MacIlleathain mun sgìre agamsa,
“in Glen Roy I found the only Gaelic speakers in Lochaber under 40 years of age … a language … passes into oblivion.”
Uill, gu fòrtanach, cha do thachair sin.
Ged a tha an deasbad seo a’ tachairt sa Phàrlamaid, chan e rudeigin politeagach a tha sa Ghàidhlig. Ged a tha mi nam bhall dhen Phàrtaidh Nàiseanta, feumaidh mi ràdh gur e am pàrtaidh Tòraidheach a thug cead airson foghlam tro mheadhan na Gàidhlig sa chiad àite, le 14 sgoilearnan ann an 1984, agus am Pàrtaidh Làbarach agus na Libearalaich Dheamocratach a chuir Achd na Gàidhlig 2005 air dòigh.
An t-seachdain ’s a chaidh, chuir Port Rìgh, san sgire agam fhìn, fàilte chridheil air an t-siathamh sgoil Ghàidhlig ùir ann an Alba, le tòrr taic bho Phàrtaidh Nàiseanta na h-Alba, agus gu h-àraidh bhon Leas-phrìomh Mhinistear, Iain Swinney, a tha uabhasach taiceil ris a’ Ghàidhlig. Tha fios agam gu bheil luchd-labhairt na Gàidhlig gu math taingeil airson na taice aige. Is e deagh naidheachd a th’ ann a bhith a’ cluinntinn mu na sgoiltean ùra ann an Glaschu agus air a’ Ghaidhealtachd.
Air sgàth ’s gu bheil Achd na Gaidhlig 2005 agus planaichean Gàidhlig ann, tha na h-àireamhan de dh’òigridh a tha a’ dèanamh foghlam tro mheadhan na Gàidhlig a’ fas gach latha, agus tha iadsan a’ fas seach searbh sgìth de na h-argamaidean an aghaidh na Gàidhlig. ’S e mion-chànan a th’ innte, ach chan eil i mar mhion-chànan airson nan daoine a tha ga bruidhinn agus ga cleachdadh, agus a tha a’ pàigheadh na h-aon chìsean a tha luchd-labhairt na Beurla.
’S e seo a’ phuing as cudromaich dhòmhsa; chan fhaca mi riamh a’ ghràin air a’ Ghàidhlig cho làidir ’s a bha e às dèidh na h-òraid mu dheireadh a rinn mi sa Ghàidhlig. Le Achd na Gàidhlig 2005 agus am plana Gàidhlig, tha cothrom againn uile Gàidhlig a neartachadh agus a leasachadh, ach cuideachd feumaidh sinn tòrr a bharrachd a dhèanamh a thaobh nan argamaidean ceàrr mu shoighnichean-rathaid, foghlam agus an airgid a tha Gàidhlig a cosg. Tha luach sa Ghàidhlig agus feumaidh sinn sin a dhearbhadh nas fheàrr agus a shealtainn gu bheil taic thar-phàrtaidh ann airson na Gàidhlig. Is i a’ Ghàidhlig cànan ar dùthcha air fad.
Tha adhartas air a bhith ann o chionn a’ chiad phlana Gàidhlig—ann am foghlam, na meadhanan agus cultar—ach aig a’ cheann thall, ’s e am prìomhachas na h-àireamhan de dhaoine a tha a’ bruidhinn Gàidhlig gu làitheil, aig an taigh agus leis an obair, agus leis na sgoiltean ùra tha mi gu math dòchasach gu bheil na h-àireamhan a’ dol a dh’èirigh. Mar sin, bu chòir dhuinn an Riaghaltas agus am plana Gàidhlig a mholadh.
Ach ’s e a’ cheist as motha, a bheil na h-iomairtean seo—na h-iomairtean sa phlana, na h-iomairtean sa phlana mu dheireadh, agus na h-iomairtean a tha a’ dol a bhith againn san àm ri teachd—a’ neartachadh a’ chànain mar chànan làitheil? Tha cunnart an-còmhnaidh ann gu bheil na planaichean Gàidhlig aig buidhnean poblach agus daoine eile dìreach mar “tick-box exercises”. ’S e sin an t-adhbhar a tha lèirmheas agus sgrùdadh den adhartas cho cudromach. Tha tòrr iomairtean air a bhith soirbheachail—mar fhoghlam tro mheadhan na Gàidhlig agus BBC Alba—ach tha tòrr fhathast ri dhèanamh. Tha mi gu math taingeil dhan Leas-phrìomh Mhinistear, oir tha fios agam gu bheil esan mothachail dha na cùisean cudromach seo, agus gu bheil e taiceil ris a’ Ghàidhlig. Tha e cho math a chluinntinn gu bheil trì sgoiltean ùra a’ dol a bhith againn.
Anns an sgìre agam fhèin, tha sinn a’ faicinn ath-bheothachadh ann an iomadh dòigh, leis na fèisean, na h-iomairtean Gàidhlig, sgoiltean Gàidhlig, ionadan Gàidhlig agus ceòl Gàidhealach. Ach ’s e an t-amas as cudromaiche Gàidhlig a neartachadh airson ’s gum bi barrachd dhaoine ga cleachdadh is a’ faireachdainn cofhurtail ga cleachdadh, agus gum bi daoine aig a bheil Gàidhlig mar-thà a’ fàs nas misneachail le bhith ga cleachdadh gach latha—san taigh, san sgoil is san obair.
An t-seachdain ’s a chaidh, bha mi air leth toilichte fàilte chridheil a chur air a’ bhun-sgoil ùir ann am Port Rìgh. Chan eil mi a’ tuigsinn ciamar as urrainn do dhuine sam bith a dhol an aghaidh sgoil ùr, gu h-àraidh sgoil ùr Ghàidhlig.
Tha mise agus an òigridh eile a fhuair na cothroman a tha a’ tighinn an cois foghlam Gàidhlig fada an comain gach neach a rinn spàirn às ar leth agus às leth na Gàidhlig, agus tha mi ’n dòchas gum bi tòrr a bharrachd sgoilearan ann san àm ri teachd as urrainn dhaibh an aon rud a ràdh.
Following is the simultaneous interpretation:
In 1959, Calum Maclean, the famous writer, said:
“In Glen Roy I found the only Gaelic speaker in Lochaber under 40 years of age ... a language ... passes into oblivion.”
Well, that did not happen.
Although the debate is taking place in Parliament, Gaelic is not a political thing. I am a member of the SNP, but I must say that it was the Tories who granted permission for Gaelic-medium education in the first place, for 14 pupils in 1984, and that it was Labour and the Liberal Democrats who introduced the Gaelic Language (Scotland) Act 2005.
Just last week, in my constituency, Portree welcomed the sixth new Gaelic school in Scotland, with lots of support from the SNP and especially from the Deputy First Minister and Cabinet Secretary for Education and Skills, John Swinney. He has been very supportive of Gaelic—for which, I know, Gaelic speakers are very thankful.
It is good news to hear about new Gaelic schools in Glasgow and in the Highlands. Because of the 2005 act and national Gaelic language plans, the number of young people in Gaelic-medium education is growing by the day, and they are really tired of the arguments that are made against Gaelic. Gaelic may be a minority language, but it is not for the people who speak it and use it, and who pay the same taxes as those who speak English. For me, that is the most important point. I have never seen hatred towards Gaelic expressed as strongly as following the previous speech that I delivered in the language. With the 2005 act and the Gaelic language plan, we have an opportunity to strengthen and develop it.
However, we need to do an awful lot more regarding the wrong arguments about Gaelic signs and the money that Gaelic costs. There is value in Gaelic, and we must do better in proving that and showing that there is cross-party support for Gaelic, which is a language of our country as a whole.
A lot of progress has been made in education, the media and culture since the first Gaelic language plan, but at the end of the day, the priority is to increase the number of people who speak Gaelic every day at home and at work. I am very happy that, in my constituency, the number of Gaelic speakers is set to rise. We should praise the national plan for Gaelic, but the biggest question is whether the initiatives under the most recent plan and future initiatives will strengthen Gaelic as an everyday language. There is a danger that the Gaelic plans for the public bodies are just a tick-box exercise. That is why it is so important that progress is reviewed and monitored.
There have been many initiatives that have been realistic and successful, including Gaelic-medium education and BBC Alba, but there is a lot still to be done. I am very thankful to the Deputy First Minister, who I know is aware of those important matters and is supportive of Gaelic. It is good to hear that we are to get three new schools in my area. In many ways, we are seeing a revival of the language through fèisean, Gaelic initiatives, Gaelic schools and Gaelic music. The most important aim is to strengthen Gaelic so that more people use the language and feel comfortable using it. That might result in people who already speak Gaelic becoming more confident in using it every day at home, at school and at work.
Last week, I was very happy to give a warm welcome to a new primary school in Portree. I do not understand why anyone would be against a new school, especially a new Gaelic school. I and other young people who got the opportunities that Gaelic-medium education offers are very grateful to everyone who strove on our behalf and on behalf of Gaelic. I hope that, in the future, there will be many more pupils who can say the same thing.
15:47