Hansard

Is mise Fionnlagh MacLeòid. Tha mi ag obair aig Comhairle nan Sgoiltean Araich. Tha a' bhuidheann mar bhuidheann nàiseanta ag obair air feadh Alba gu lèir. Thòisich CNSA fichead bliadhna air ais. Aig an àm sin cha robh ach ceithir buidhnean fo aois sgoile ann. Anns an fhichead bliadhna chaidh seachad tha sin air èirigh. Tha seachad air 140 buidheann uile gu lèir agus timcheall air 2,500 leanabh. Thairis air na bliadhnaichean sin tha iomadach seòrsa atharrachadh air tighinn air foghlam fo aois sgoile. Tha pàirt dhe na h-atharraichidhean air a bhith air leth math. Pàirt eile, chan eil. Leis a h-uile buannachd tha call.

'S e aon bhuannachd gu bheil sgoiltean-àraich air an cur suas le cuid dhe na roinnean agus 's e buannachd mhòr a tha sin. 'S e an trioblaid bho ar taobhne gun tug sinne na buidhnean seachad agus glè thric nuair a chluinneas tu bho roinnean gu bheil iad a' fosgladh mòran sgoiltean-àraich Ghàidhlig, chan eil iad air feadhainn ùra fhosgladh, dìreach an fheadhainn a bh' ann. Tha sin a' cur rud beag de dh'uallach oirnn air sgàth nach eil sinn a' faicinn leasachaidh agus adhartais mar bu chòir a thaobh ar cànain.

'S e a' phrìomh aois a tha a' tighinn a-steach air a' ghnothaich, a th' againn an-dràsda air tìr-mòr, 's e clann eadar mìos a dh'aois agus trì bliadhna. Chun a-seo bha sinn ag obair eadar mìos agus còig bliadhna ach le na sgoiltean-àraich ùra a' tighinn a-steach tha sinn air trì chairteal dhen chloinn eadar trì 's a còig a thoirt seachad dha na roinnean ionadail. Tha buannachd mhòr, mhòr ann ann an iomadach seòrsa dòigh.

Aig an fhìor àm seo tha e a' toirt timcheall air 2,000 uair a thìde a bhith a' toirt leanaibh gun Ghàidhlig gu bruidhinn na Gàidhlig gu fileanta. Nis, tha fhios 'am gu bheil sibh ag obair a thaobh foghlaim anns an fharsaingeachd agus a thaobh cànain mar Fraingis is Gearmailtis, dh'iarrainn oirbh a-rèisd smaoineachadh air buaidh modhan teagaisg, chan e mhàin a thaobh na Gàidhlig ach a thaobh cànanan eile. Tha a h-uile dùil againn, air a' bhliadhna a tha romhainn, gun geàrr sinn sios na h-uairean a thìde bho 2,000 uair a thìde gu 1,000 uair a thìde a thaobh an ùine a tha e a' toirt clann a thoirt gu bruidhinn na Gàidhlig. 'S e modhan ùra a tha seo a bhios feumail, chan e mhàin anns an dùthaich seo, ach air feadh an t-saoghail. Tha buannachd againne a thaobh cànain ri cloinn fo aois sgoile a' bualadh, chan e mhàin air an dùthaich againne, ach air a h-uile dùthaich.

Tha sinn cuideachd an dòchas, thairis air na còig bliadhna a tha romhainn, gu bhith a' cur a' mhòr-chuid dhen chloinn dhan sgoil-àraich aig trì bliadhna, a' bruidhinn Gàidhlig, ged a tha iad a' tighinn bho dhachaighean gun Ghàidhlig idir. Tha modhan sònraichte againn nach eil idir ann an dùthchannan eile, mar a chanas sinn anns a' Bheurla, "We're at the cutting edge", ach 's e an rud is tàmailtiche a th' againne builleach glè thric nach eil fhios aig foghlam neo Alba agus na daoine a tha ag obair a thaobh foghlaim gu bheil leithid a rud a' tachart.

A' tilleadh chun na h-achd a tha seo, bu mhiann leamsa gum biodh Beurla mar chànan air a h-ainmeachadh anns an achd. Bu mhiann leam cuideachd gum biodh Gàidhlig air a h-ainmeachadh anns an achd airson tha e mì-nàdarrach a bhith a' cur gnothaich air adhart, achd neo bile, gun a bhith ag ainmeachadh dè na cànanan air a bheil thu ag obair, gu h-àraidh agus sinn anns an Roinn Eòrpa an-diugh. Tha mise an dòchas anns na bliadhnaichean a tha romhainn, chan e mhàin gum bithear a' teagasg tro mheadhan na Gàidhlig agus tro mheadhan na Beurla, ach gum bithear a' teagasg tro Spàintis agus Gearmailtis agus tron h-uile cànan eile.

'B e an trioblaid bu mhotha, 's dòcha, nuair a bha achd Pàrlamaid ann ann an 1872, an achd a bha cho cudromach a thaobh foghlaim ann an Alba, nach deach Gàidhlig ainmeachadh. Dè thachair às dèidh sin? Bha sgoiltean Gàidhlig ann aig an àm agus chaidh a' chànan a mùthchadh, a marbhadh air sgàth is nach robh i air a h-ainmeachadh. Bho ar taobhne, gu seachd àraidh, tha e glè chudromach. The e, cha mhòr, a' toirt seallaidh dhuinn air inntinnean nan daoine a tha ag obair a thaobh foghlaim ann an Alba air dè dha-rìribh a tha iad a' smaoineachadh.

'S e an dàrna aobhar airson gu bheil sinn ag iarraidh gum bi Gàidhlig air a h-ainmeachadh, agus Beurla, an dà chuid air an ainmeachadh a thaobh a' bhile, 's e gu bheil iomadach oifigear anns na roinnean ionadail a tha fada an aghaidh na Gàidhlig. Tha sinn dhan coinneachadh bho sheachdainn gu seachdainn. Chan eil sin a' tachairt, mar is trice, aig a' cheann shuas. 'S ann tha fiosrachadh agus foghlam is ionnsachadh a' tighinn thuca ach nan dèigheadh a h-ainmeachadh cha b' urrainn dha na h-oifigearan a tha ag obair aig na roinnean ionadail a ràdh, "Chan eil taobh aig a-seo ri Gàidhlig. Cha robh Gàidhlig air a h-ainmeachadh a thaobh sgoiltean-àraich".

Chaidh £250,000 a chomharrachadh, thairis air trì bliadhna, a thaobh sgoiltean-àraich ach nuair a thèid thu a bhruidhinn ris na h-oifigearan anns na roinnean canaidh iad, "Cha robh Gàidhlig air a h-ainmeachadh, chan eil seo a' tighinn a-steach a thaobh na Gàidhlig. Feumaidh sinn fuireach gus am faigh sinn rudeigin sgrìobhte a thaobh na Gàidhlig." Air an aobhar sin, bho bhith ag obair leis na h-oifigearan agus na roinnean, agus tha iomadh roinn ann far a bheil oifigearan a tha gu math bàidheal a thaobh na cànain, chan e na h-oifigearan sin a tha a' cur dragh oirnn, ach na h-oifigearan anns na roinnean a tha ag ràdh, "Chan eil Gàidhlig air a h-ainmeachadh agus nam biodh i cudromach bhiodh i air a h-ainmeachadh." Leis a-sin, chan e mhàin gu bheil e cudromach gun tèid Gàidhlig a h-ainmeachadh agus gun tèid Beurla a h-ainmeachadh cuideachd, a thaobh cloinn fo aois sgoile, ach tha e cudromach aig gach ìre oir chan eil slat tomhais idir againn a thaobh nan cànanan agus an dòigh teagaisg a th' ann.

Chan eil sinn idir a' bruidhinn dìreach air a bhith cur air adhart cànain. Tha sinn a' bruidhinn air foghlam tron chànain sin. Ma tha leanabh ann an sgoil ag obair a thaobh matamataics tro mheadhan na Gàidhlig, 's e foghlam a th' ann. Ma tha thu ag obair a thaobh eachdraidh, ma tha thu ag obair a thaobh eòlas-dùthcha, ma tha thu ag obair a thaobh a h-uile cuspair a th' agad tro mheadhan na Gàidhlig, 's e foghlam a th' ann. Tha thu a' toirt a-steach fiosrachaidh, tha thu a' cnuasachadh agus tha thu an uairsin ga thoirt seachad do dhaoine eile. 'S e foghlam a th' ann. Chan e cuspair. Sin a dh'iarrainn a chur air adhart.