Chamber
Plenary, 02 Mar 2000
02 Mar 2000 · S1 · Plenary
Item of business
Gaelic
Feasgar math, neach-cathraich. Tha mi air leth toilichte a bhith nam phàirt dhen deasbad seo am Pàrlamaid na h-Alba. 'S e latha sònraichte tha seo, chan ann a-mhàin dhan Ghàidhlig fhèin agus dhan chultar againn, ach cudromach ann an eachdraidh na h-Alba agus eachdraidh na Pàrlamaid.
Mas coimhead mi air adhart gu ar rùintean agus an saoghal a tha romhainn thaobh na Gàidhlig, bu mhath leam aithne thoirt do gach adhartas a chaidh a bhuinig ann an saoghal na Gàidhlig thairis air a' chòig bliadhna fichead a dh'fhalbh—eadar ceòl is a h-uile roinn eile de ar cultar. Còig bliadhna fichead air ais, cha robh againn ach leth-uair san t-seachdainn de dh'òrain air clàr air an radio agus cha robh càil idir air an telebhisein. Agus 's e glè bheag de thaic a bha a' Ghàidhlig a' faighinn bho ùghdarasan ionadail no buidhnean poblach.
Nis, mar a dh'fhairich sinn, tha cùisean air atharrachadh. Tha seirbheis nàiseanta Radio againn tron BhBC—ged nach e seirbheis nàiseanta a th'ann buileach fhathast—le corra bheàrn cudromach a tha sinn an dòchas a thèid a lìonadh an ùine nach bi fada—mar dh'iarr Ministear na Stàite Brian MacUilleam air a' BhBC bho chionn ghoirid. Tha prògraman radio againn gach latha—agus tha leithid air Telebhisein cuideachd—ged bhitheamaid an dòchas gum bi seanal Gàidhlig againn cuideachd taobh staigh còig bliadhna.
Thaobh leasachaidhean na Gàidhlig san fharsaingeachd, chan eil teagamh agamsa nach deach adhartas is feabhas mòr a dhèanamh tro Fhoghlam tro Mheadhan na Gàidhlig. Tha nis fasig air trì fichead aonad Gàidhlig ann an sgoiltean agus sgoil ùr air a chomharrachadh an Glaschu. 'S e an tàmailt as motha, 's dòcha, mar a dhiùlt comhairlichean an Dun Eideann an dearbh rud a thoirt do na pàrantan a bha ga iarraidh bho chionn ghoirid.
Bidh sinn an dòchas ged-tha gun tachair sin. Tha nis, Fhir na Cathraich, faisg air 2,000 duine cloinne sna h-aonadan an-diugh. Adhartas mòr.
Tha Comann nam Pàrant (Nàiseanta) a' cumail taice ri trì deug thar fhichead aonad fo-sgoile. Feumaidh sinn dèanamh cinnteach gum bi goireasan, ionmhas agus stòras aca son leasachaidhean eile chur air adhart mar tha pàrantan ag iarraidh.
'S e cnag na cùise gu bheil feum air còirichean nam pàrantan a dhaingneachadh san lagh agus an dèanamh tèarainte. Tha feum againn air tèarainteachd na Gàidhlig a bhunaiteachadh san lagh, a' toirt dhith an aon inbhe 's a th' aig Cuimris sa Chuimrigh, agus Beurla ann an Alba.
Tha an Riaghaltas nis air moladh ceud gu leth tidsear ùr a chur do sgoiltean a'teagasg tro mheadhan na Gàidhlig thairis air na seachd bliadhna romhainn. Tha mi a' cur failte air an naidheachd sin agus goinne thidsearan air a bhith gar cumail air ais gu mòr. Thaobh trèanadh thidsearan, tha e cudromach gun tèid barrachd ùine agus ionmhas a chosg air trèanadh, agus air foghlam do thidsearan son fallaineachd na Gàidhlig a ghleidheil agus comasan cainnte ar cuid chloinne a thogail. Tha goinne thidsearan Gàidhlig ann an-dràsda aig a h-uile ìre agus anns a h-uile cuspair. Feumar sin a leasachadh, ach an tàladh sinn daoine a tha sgileil, deanadach agus adhartach san obair. Feumaidh sinn cuideachd coimhead gu sònraichte air na feumalachdan a th' aig oileanaich san raon seo ann an sgìrean iomallach agus taic shònraichte a chomharrachadh dhaibhsan.
Bu chòir dhuinn cuideachd coimhead air maoineachadh san fharsaingeachd: An lean sinn leis an t-siostam bhriste, sgaoilte a th' againn? Nach biodh e nas fheàrr an t-airgead a thoirt do dh'aon bhuidheann Gàidhlig, leithid Comunn na Gàidhlig an- dràsda?
Cò bhiodh a' riochadhadh na h-Ard Chomhairle bhon Righaltas agus cò air a bhiodh an t-uallach? Tha sinn cinnteach ged-tha gu feum barrachd guth a bhith aig coimhearsnachd na Gàidhlig ann a bhith a' riaghladh an airgid agus gum bu chòir a bhith ga chosg bho aon sporan.
Chaidh a h-uile adhartas air a bheil sinn a-mach, agus a' cur fàilte an-diugh, a' bhuinig le mòran obrach gu saor-thoileach agus le deagh rùn. Agus cuideachd taic bho Phàrtaidhean Phoilitigeach air gach taobh. Bu mhath leamsa gun leanadh sin tron Phàrlamaid seo agus tha mi a' cur mo thaice ri Buidheann Eadar-Phàrtaidhean a stèidheachadh son seo thoirt air adhart.
Tha mi a' cur failte air an naidheachd gu bheil oifigeach Gàidhlig gu bhith againn sa Phàrlamaid son fios a chumail gu buill mun chànain agus son leasachadh a thoirt air adhart.
Chan fheum sinn a bhith gealtach a' cur ar taice ri gach cànan is cultar a th' againn, ge bith dè cho doirbh 's a tha an t-slighe coimhead, no fad-as an sealladh.
Còig bliadhna fichead air ais cha robh ann an Sabhal Mòr Ostaig ach nàdar de dh'aisling. An-diugh, 's e th' anns an sgìre sin ach àite a tha tighinn beò, le coimhearsnachd ùr, agus òg, ag obair sa Cholaisde 's a' frithealadh gach nì a tha a' dol air adhart ann. Agus a' tarraing oileanaich bho air feadh an t-saoghail. Tha an togalach ùr—Togalach Chaluim Chille agus obair lomairt Chaluim Chille a-rithist a' cur ris an lèirsinn a bh' aig daoine ann a bhith a' smaoineachadh air Colaisde Ghàidhlig.
Bidh fiughar againn ri beachdan Buidheann Gnìomh na Gàidhlig, agus an aithisg aca, a' mìneachadh ciamar a tha iad fhèin a' faicinn saoghal na Gàidhlig son an aon seòrsa lèirsinn sna bliadhnaichean romhainn.
Mu dheireadh ma-tha, ann a bhith coimhead air mion-chànan, nach beachdaich sinn air Papa New Guinea far a bheil mòr-shluaigh de chòig millean. Dìreach mar th' againn fhèin an Alba. Còrr is sia ceud eilean, a' mhòr-chuid dhiubh gun neach a' fuireach orra. Tha còrr is ochd ceud cànan aca ged-tha. Tha cànan oifigeil aca cuideachd a tha iad a' cleachdadh sa Phàrlamaid—Tok Pisin—nàdar de Bheurla.
Mas coimhead mi air adhart gu ar rùintean agus an saoghal a tha romhainn thaobh na Gàidhlig, bu mhath leam aithne thoirt do gach adhartas a chaidh a bhuinig ann an saoghal na Gàidhlig thairis air a' chòig bliadhna fichead a dh'fhalbh—eadar ceòl is a h-uile roinn eile de ar cultar. Còig bliadhna fichead air ais, cha robh againn ach leth-uair san t-seachdainn de dh'òrain air clàr air an radio agus cha robh càil idir air an telebhisein. Agus 's e glè bheag de thaic a bha a' Ghàidhlig a' faighinn bho ùghdarasan ionadail no buidhnean poblach.
Nis, mar a dh'fhairich sinn, tha cùisean air atharrachadh. Tha seirbheis nàiseanta Radio againn tron BhBC—ged nach e seirbheis nàiseanta a th'ann buileach fhathast—le corra bheàrn cudromach a tha sinn an dòchas a thèid a lìonadh an ùine nach bi fada—mar dh'iarr Ministear na Stàite Brian MacUilleam air a' BhBC bho chionn ghoirid. Tha prògraman radio againn gach latha—agus tha leithid air Telebhisein cuideachd—ged bhitheamaid an dòchas gum bi seanal Gàidhlig againn cuideachd taobh staigh còig bliadhna.
Thaobh leasachaidhean na Gàidhlig san fharsaingeachd, chan eil teagamh agamsa nach deach adhartas is feabhas mòr a dhèanamh tro Fhoghlam tro Mheadhan na Gàidhlig. Tha nis fasig air trì fichead aonad Gàidhlig ann an sgoiltean agus sgoil ùr air a chomharrachadh an Glaschu. 'S e an tàmailt as motha, 's dòcha, mar a dhiùlt comhairlichean an Dun Eideann an dearbh rud a thoirt do na pàrantan a bha ga iarraidh bho chionn ghoirid.
Bidh sinn an dòchas ged-tha gun tachair sin. Tha nis, Fhir na Cathraich, faisg air 2,000 duine cloinne sna h-aonadan an-diugh. Adhartas mòr.
Tha Comann nam Pàrant (Nàiseanta) a' cumail taice ri trì deug thar fhichead aonad fo-sgoile. Feumaidh sinn dèanamh cinnteach gum bi goireasan, ionmhas agus stòras aca son leasachaidhean eile chur air adhart mar tha pàrantan ag iarraidh.
'S e cnag na cùise gu bheil feum air còirichean nam pàrantan a dhaingneachadh san lagh agus an dèanamh tèarainte. Tha feum againn air tèarainteachd na Gàidhlig a bhunaiteachadh san lagh, a' toirt dhith an aon inbhe 's a th' aig Cuimris sa Chuimrigh, agus Beurla ann an Alba.
Tha an Riaghaltas nis air moladh ceud gu leth tidsear ùr a chur do sgoiltean a'teagasg tro mheadhan na Gàidhlig thairis air na seachd bliadhna romhainn. Tha mi a' cur failte air an naidheachd sin agus goinne thidsearan air a bhith gar cumail air ais gu mòr. Thaobh trèanadh thidsearan, tha e cudromach gun tèid barrachd ùine agus ionmhas a chosg air trèanadh, agus air foghlam do thidsearan son fallaineachd na Gàidhlig a ghleidheil agus comasan cainnte ar cuid chloinne a thogail. Tha goinne thidsearan Gàidhlig ann an-dràsda aig a h-uile ìre agus anns a h-uile cuspair. Feumar sin a leasachadh, ach an tàladh sinn daoine a tha sgileil, deanadach agus adhartach san obair. Feumaidh sinn cuideachd coimhead gu sònraichte air na feumalachdan a th' aig oileanaich san raon seo ann an sgìrean iomallach agus taic shònraichte a chomharrachadh dhaibhsan.
Bu chòir dhuinn cuideachd coimhead air maoineachadh san fharsaingeachd: An lean sinn leis an t-siostam bhriste, sgaoilte a th' againn? Nach biodh e nas fheàrr an t-airgead a thoirt do dh'aon bhuidheann Gàidhlig, leithid Comunn na Gàidhlig an- dràsda?
Cò bhiodh a' riochadhadh na h-Ard Chomhairle bhon Righaltas agus cò air a bhiodh an t-uallach? Tha sinn cinnteach ged-tha gu feum barrachd guth a bhith aig coimhearsnachd na Gàidhlig ann a bhith a' riaghladh an airgid agus gum bu chòir a bhith ga chosg bho aon sporan.
Chaidh a h-uile adhartas air a bheil sinn a-mach, agus a' cur fàilte an-diugh, a' bhuinig le mòran obrach gu saor-thoileach agus le deagh rùn. Agus cuideachd taic bho Phàrtaidhean Phoilitigeach air gach taobh. Bu mhath leamsa gun leanadh sin tron Phàrlamaid seo agus tha mi a' cur mo thaice ri Buidheann Eadar-Phàrtaidhean a stèidheachadh son seo thoirt air adhart.
Tha mi a' cur failte air an naidheachd gu bheil oifigeach Gàidhlig gu bhith againn sa Phàrlamaid son fios a chumail gu buill mun chànain agus son leasachadh a thoirt air adhart.
Chan fheum sinn a bhith gealtach a' cur ar taice ri gach cànan is cultar a th' againn, ge bith dè cho doirbh 's a tha an t-slighe coimhead, no fad-as an sealladh.
Còig bliadhna fichead air ais cha robh ann an Sabhal Mòr Ostaig ach nàdar de dh'aisling. An-diugh, 's e th' anns an sgìre sin ach àite a tha tighinn beò, le coimhearsnachd ùr, agus òg, ag obair sa Cholaisde 's a' frithealadh gach nì a tha a' dol air adhart ann. Agus a' tarraing oileanaich bho air feadh an t-saoghail. Tha an togalach ùr—Togalach Chaluim Chille agus obair lomairt Chaluim Chille a-rithist a' cur ris an lèirsinn a bh' aig daoine ann a bhith a' smaoineachadh air Colaisde Ghàidhlig.
Bidh fiughar againn ri beachdan Buidheann Gnìomh na Gàidhlig, agus an aithisg aca, a' mìneachadh ciamar a tha iad fhèin a' faicinn saoghal na Gàidhlig son an aon seòrsa lèirsinn sna bliadhnaichean romhainn.
Mu dheireadh ma-tha, ann a bhith coimhead air mion-chànan, nach beachdaich sinn air Papa New Guinea far a bheil mòr-shluaigh de chòig millean. Dìreach mar th' againn fhèin an Alba. Còrr is sia ceud eilean, a' mhòr-chuid dhiubh gun neach a' fuireach orra. Tha còrr is ochd ceud cànan aca ged-tha. Tha cànan oifigeil aca cuideachd a tha iad a' cleachdadh sa Phàrlamaid—Tok Pisin—nàdar de Bheurla.
In the same item of business
The Presiding Officer (Sir David Steel):
NPA
The next item of business is a debate on motion S1M.607, in the name of Alasdair Morrison, on Gaelic, and on an amendment to that motion. I shall hand over t...
The Deputy Presiding Officer (Mr George Reid):
SNP
While the galleries are clearing, I shall make my announcements first in English, as this is a bilingual debate. As members are aware, a simultaneous interpr...
Following is the simultaneous interpretation:
SNP
Order, order. Welcome to the first Gaelic debate in the Scottish Parliament for 700 years. I call Alasdair Morrison to open the debate.
The Deputy Minister for Highlands and Islands and Gaelic (Mr Alasdair Morrison):
Lab
Ceann Comhairle, 's ann le uaill, iomagain agus beagan de dh'irisleachd a tha mi a' fosgladh a' chòmhraidh seo an-diugh. 'S e seo latha cho sònraichte 's a b...
Following is the simultaneous interpretation:
Lab
It is with a mixture of pride, trepidation and humility that I open this dialogue today. This is a unique day in the annals of Gaelic, as for the first time ...
The Deputy Presiding Officer:
SNP
Tapa leibh a Mhaighistir Mhoireasdain agus beannachdan bho Phàrlamaid na h-Alba.
Following is the simultaneous interpretation:
SNP
Thank you, Mr Morrison, and greetings to you from the Scottish Parliament.
The member continued in English.
SNP
The next business is in English. I shall therefore take it in English. Before we move on, I advise members that Mr Brian Monteith has chosen to revise slight...
Mr Brian Monteith (Mid Scotland and Fife) (Con):
Con
I would like to thank the Presiding Officer for allowing me to replace my amendment at short notice. I have submitted a new one so that the Conservatives can...
Mr John Munro (Ross, Skye and Inverness West) (LD):
LD
Chan eil mi a' tuigsinn facal a tha an duine còir a' cantainn. Carson nach eil sinn a' faighinn eadar-theangachaidh ann an Gàidhlig bhon tha e a' bruidhinn a...
Following is the simultaneous interpretation:
LD
I do not understand a word that this kind man is saying. Why do we not have a Gaelic translation of what he is saying?
Mr Monteith:
Con
I presume that that was a point of order rather than an intervention.
The Deputy Presiding Officer (Patricia Ferguson):
Lab
Yes—in which case it was out of order. Given Mr Munro's previous participation in debates, it is safe to assume that he can understand Mr Monteith.
Mr Monteith:
Con
It has often been said that what I say is unintelligible, but that is not normally because no translation is available.I want to concentrate mainly on Gaelic...
Michael Russell (South of Scotland) (SNP):
SNP
A Chinn Suidhe.Feumaidh mi innse dhuibh aig an tòiseach gur e fear stiùiridh de chompanaidh telebhisean Gàidhlig beag a th' annam.Bidh sinne a' cur taice ris...
Following is the simultaneous interpretation:
SNP
I should declare an interest, as I am the director of a small Gaelic television company.The SNP will support the Executive and oppose the amendment lodged by...
Lewis Macdonald (Aberdeen Central) (Lab):
Lab
The member might be interested to know that Gaelic was last spoken in the Scottish Parliament in 1307.
Michael Russell:
SNP
Uill, seo a' chiad deasbad againn anns a' Ghàidhlig bho choinnich a' Phàrlamaid—no pàirt Pàrlamaid—ann an Airde a' Chatain ann an Earra Ghàidheal ann an trì ...
Following is the simultaneous interpretation:
SNP
Well, I think that this is the first debate in Gaelic since the Parliament, or part of it, met in Ardchattan, Argyll in 1309. King Robert the Bruce was in yo...
The Deputy Presiding Officer (Patricia Ferguson):
Lab
I call John Farquhar Munro to open for the Liberal Democrats.
Mr John Munro (Ross, Skye and Inverness West) (LD):
LD
Feasgar math, neach-cathraich. Tha mi air leth toilichte a bhith nam phàirt dhen deasbad seo am Pàrlamaid na h-Alba. 'S e latha sònraichte tha seo, chan ann ...
Tha Tok Pisin aig nas lugha na leth-cheud mìle neach (aon sa cheud dhen mhòr-shluaigh):
ach 's e sin a' phriomh chànan a th' aca a' riaghladh na dùthcha agus ann an saoghal Malairt. Leasan ann a-sin dhuinn uile. San t-suidheachadh sin, bhiodh fo...
Following is the simultaneous interpretation:
Good afternoon, Presiding Officer and friends. I am very pleased to be taking part in this debate. This is a very special day, not only for our Gaelic langua...
The Deputy Presiding Officer:
Lab
We now move to the open part of the debate. Members will have four minutes for their speeches; they should try to stick to the timetable so that we can accom...
Lewis Macdonald (Aberdeen Central) (Lab):
Lab
Tha mo nighean, Iona, dà bhliadhna an-diugh. Bhiodh m' athair, an t-Urramach Ruairidh Dòmhnallach—"Ruairidh eile"—moiteil aisde.Mar bhàrd agus sgoilear Gàidh...
Following is the simultaneous interpretation:
Lab
My daughter, Iona, is two years old today. My father, the Reverend Roddy Macdonald—"the other Roddy"—would have been proud of her. As a Gaelic poet and schol...
The member continued in English.
Lab
I belong to the generation in between. When my father learned to speak English at a primary school in North Uist, Gaelic speakers could still be found as far...
Dr Winnie Ewing (Highlands and Islands) (SNP):
SNP
Tha mi uamhasach toilichte agus pròiseil a bhith an seo an-diugh ann am Pàrlamaid na h-Alba. Alba—an tìr is àlainne san Roinn Eòrpa. Gàidhlig—cànan Gàradh Ed...
Following is the simultaneous interpretation:
SNP
I am happy and proud to be here today in the Scottish Parliament. Gaelic is the language of Eden. I am sorry that I am not yet fluent in Gaelic. I hope to be...
Johann Lamont (Glasgow Pollok) (Lab):
Lab
Mòran taing. Chan eil mòran Gàidhlig agam, ach tha mi glè mhòr as a' chànan aig na daoine 'on tàinig mi. Chan urrainn dhomh ach mo thaic a thoirt dhan Ghàidh...