Committee
Education, Culture and Sport Committee, 02 May 2000
02 May 2000 · S1 · Education, Culture and Sport Committee
Item of business
Standards in Scotland's Schools etc Bill: Stage 2
Fionnlagh MacLeod (Comhairle Nan Sgoiltean Araich):
Watch on SPTV
Is mise Fionnlagh MacLeòid. Tha mi ag obair aig Comhairle nan Sgoiltean Araich. Tha a' bhuidheann mar bhuidheann nàiseanta ag obair air feadh Alba gu lèir. Thòisich CNSA fichead bliadhna air ais. Aig an àm sin cha robh ach ceithir buidhnean fo aois sgoile ann. Anns an fhichead bliadhna chaidh seachad tha sin air èirigh. Tha seachad air 140 buidheann uile gu lèir agus timcheall air 2,500 leanabh. Thairis air na bliadhnaichean sin tha iomadach seòrsa atharrachadh air tighinn air foghlam fo aois sgoile. Tha pàirt dhe na h-atharraichidhean air a bhith air leth math. Pàirt eile, chan eil. Leis a h-uile buannachd tha call.
'S e aon bhuannachd gu bheil sgoiltean-àraich air an cur suas le cuid dhe na roinnean agus 's e buannachd mhòr a tha sin. 'S e an trioblaid bho ar taobhne gun tug sinne na buidhnean seachad agus glè thric nuair a chluinneas tu bho roinnean gu bheil iad a' fosgladh mòran sgoiltean-àraich Ghàidhlig, chan eil iad air feadhainn ùra fhosgladh, dìreach an fheadhainn a bh' ann. Tha sin a' cur rud beag de dh'uallach oirnn air sgàth nach eil sinn a' faicinn leasachaidh agus adhartais mar bu chòir a thaobh ar cànain.
'S e a' phrìomh aois a tha a' tighinn a-steach air a' ghnothaich, a th' againn an-dràsda air tìr-mòr, 's e clann eadar mìos a dh'aois agus trì bliadhna. Chun a-seo bha sinn ag obair eadar mìos agus còig bliadhna ach le na sgoiltean-àraich ùra a' tighinn a-steach tha sinn air trì chairteal dhen chloinn eadar trì 's a còig a thoirt seachad dha na roinnean ionadail. Tha buannachd mhòr, mhòr ann ann an iomadach seòrsa dòigh.
Aig an fhìor àm seo tha e a' toirt timcheall air 2,000 uair a thìde a bhith a' toirt leanaibh gun Ghàidhlig gu bruidhinn na Gàidhlig gu fileanta. Nis, tha fhios 'am gu bheil sibh ag obair a thaobh foghlaim anns an fharsaingeachd agus a thaobh cànain mar Fraingis is Gearmailtis, dh'iarrainn oirbh a-rèisd smaoineachadh air buaidh modhan teagaisg, chan e mhàin a thaobh na Gàidhlig ach a thaobh cànanan eile. Tha a h-uile dùil againn, air a' bhliadhna a tha romhainn, gun geàrr sinn sios na h-uairean a thìde bho 2,000 uair a thìde gu 1,000 uair a thìde a thaobh an ùine a tha e a' toirt clann a thoirt gu bruidhinn na Gàidhlig. 'S e modhan ùra a tha seo a bhios feumail, chan e mhàin anns an dùthaich seo, ach air feadh an t-saoghail. Tha buannachd againne a thaobh cànain ri cloinn fo aois sgoile a' bualadh, chan e mhàin air an dùthaich againne, ach air a h-uile dùthaich.
Tha sinn cuideachd an dòchas, thairis air na còig bliadhna a tha romhainn, gu bhith a' cur a' mhòr-chuid dhen chloinn dhan sgoil-àraich aig trì bliadhna, a' bruidhinn Gàidhlig, ged a tha iad a' tighinn bho dhachaighean gun Ghàidhlig idir. Tha modhan sònraichte againn nach eil idir ann an dùthchannan eile, mar a chanas sinn anns a' Bheurla, "We're at the cutting edge", ach 's e an rud is tàmailtiche a th' againne builleach glè thric nach eil fhios aig foghlam neo Alba agus na daoine a tha ag obair a thaobh foghlaim gu bheil leithid a rud a' tachart.
A' tilleadh chun na h-achd a tha seo, bu mhiann leamsa gum biodh Beurla mar chànan air a h-ainmeachadh anns an achd. Bu mhiann leam cuideachd gum biodh Gàidhlig air a h-ainmeachadh anns an achd airson tha e mì-nàdarrach a bhith a' cur gnothaich air adhart, achd neo bile, gun a bhith ag ainmeachadh dè na cànanan air a bheil thu ag obair, gu h-àraidh agus sinn anns an Roinn Eòrpa an-diugh. Tha mise an dòchas anns na bliadhnaichean a tha romhainn, chan e mhàin gum bithear a' teagasg tro mheadhan na Gàidhlig agus tro mheadhan na Beurla, ach gum bithear a' teagasg tro Spàintis agus Gearmailtis agus tron h-uile cànan eile.
'B e an trioblaid bu mhotha, 's dòcha, nuair a bha achd Pàrlamaid ann ann an 1872, an achd a bha cho cudromach a thaobh foghlaim ann an Alba, nach deach Gàidhlig ainmeachadh. Dè thachair às dèidh sin? Bha sgoiltean Gàidhlig ann aig an àm agus chaidh a' chànan a mùthchadh, a marbhadh air sgàth is nach robh i air a h-ainmeachadh. Bho ar taobhne, gu seachd àraidh, tha e glè chudromach. The e, cha mhòr, a' toirt seallaidh dhuinn air inntinnean nan daoine a tha ag obair a thaobh foghlaim ann an Alba air dè dha-rìribh a tha iad a' smaoineachadh.
'S e an dàrna aobhar airson gu bheil sinn ag iarraidh gum bi Gàidhlig air a h-ainmeachadh, agus Beurla, an dà chuid air an ainmeachadh a thaobh a' bhile, 's e gu bheil iomadach oifigear anns na roinnean ionadail a tha fada an aghaidh na Gàidhlig. Tha sinn dhan coinneachadh bho sheachdainn gu seachdainn. Chan eil sin a' tachairt, mar is trice, aig a' cheann shuas. 'S ann tha fiosrachadh agus foghlam is ionnsachadh a' tighinn thuca ach nan dèigheadh a h-ainmeachadh cha b' urrainn dha na h-oifigearan a tha ag obair aig na roinnean ionadail a ràdh, "Chan eil taobh aig a-seo ri Gàidhlig. Cha robh Gàidhlig air a h-ainmeachadh a thaobh sgoiltean-àraich".
Chaidh £250,000 a chomharrachadh, thairis air trì bliadhna, a thaobh sgoiltean-àraich ach nuair a thèid thu a bhruidhinn ris na h-oifigearan anns na roinnean canaidh iad, "Cha robh Gàidhlig air a h-ainmeachadh, chan eil seo a' tighinn a-steach a thaobh na Gàidhlig. Feumaidh sinn fuireach gus am faigh sinn rudeigin sgrìobhte a thaobh na Gàidhlig." Air an aobhar sin, bho bhith ag obair leis na h-oifigearan agus na roinnean, agus tha iomadh roinn ann far a bheil oifigearan a tha gu math bàidheal a thaobh na cànain, chan e na h-oifigearan sin a tha a' cur dragh oirnn, ach na h-oifigearan anns na roinnean a tha ag ràdh, "Chan eil Gàidhlig air a h-ainmeachadh agus nam biodh i cudromach bhiodh i air a h-ainmeachadh." Leis a-sin, chan e mhàin gu bheil e cudromach gun tèid Gàidhlig a h-ainmeachadh agus gun tèid Beurla a h-ainmeachadh cuideachd, a thaobh cloinn fo aois sgoile, ach tha e cudromach aig gach ìre oir chan eil slat tomhais idir againn a thaobh nan cànanan agus an dòigh teagaisg a th' ann.
Chan eil sinn idir a' bruidhinn dìreach air a bhith cur air adhart cànain. Tha sinn a' bruidhinn air foghlam tron chànain sin. Ma tha leanabh ann an sgoil ag obair a thaobh matamataics tro mheadhan na Gàidhlig, 's e foghlam a th' ann. Ma tha thu ag obair a thaobh eachdraidh, ma tha thu ag obair a thaobh eòlas-dùthcha, ma tha thu ag obair a thaobh a h-uile cuspair a th' agad tro mheadhan na Gàidhlig, 's e foghlam a th' ann. Tha thu a' toirt a-steach fiosrachaidh, tha thu a' cnuasachadh agus tha thu an uairsin ga thoirt seachad do dhaoine eile. 'S e foghlam a th' ann. Chan e cuspair. Sin a dh'iarrainn a chur air adhart.
'S e aon bhuannachd gu bheil sgoiltean-àraich air an cur suas le cuid dhe na roinnean agus 's e buannachd mhòr a tha sin. 'S e an trioblaid bho ar taobhne gun tug sinne na buidhnean seachad agus glè thric nuair a chluinneas tu bho roinnean gu bheil iad a' fosgladh mòran sgoiltean-àraich Ghàidhlig, chan eil iad air feadhainn ùra fhosgladh, dìreach an fheadhainn a bh' ann. Tha sin a' cur rud beag de dh'uallach oirnn air sgàth nach eil sinn a' faicinn leasachaidh agus adhartais mar bu chòir a thaobh ar cànain.
'S e a' phrìomh aois a tha a' tighinn a-steach air a' ghnothaich, a th' againn an-dràsda air tìr-mòr, 's e clann eadar mìos a dh'aois agus trì bliadhna. Chun a-seo bha sinn ag obair eadar mìos agus còig bliadhna ach le na sgoiltean-àraich ùra a' tighinn a-steach tha sinn air trì chairteal dhen chloinn eadar trì 's a còig a thoirt seachad dha na roinnean ionadail. Tha buannachd mhòr, mhòr ann ann an iomadach seòrsa dòigh.
Aig an fhìor àm seo tha e a' toirt timcheall air 2,000 uair a thìde a bhith a' toirt leanaibh gun Ghàidhlig gu bruidhinn na Gàidhlig gu fileanta. Nis, tha fhios 'am gu bheil sibh ag obair a thaobh foghlaim anns an fharsaingeachd agus a thaobh cànain mar Fraingis is Gearmailtis, dh'iarrainn oirbh a-rèisd smaoineachadh air buaidh modhan teagaisg, chan e mhàin a thaobh na Gàidhlig ach a thaobh cànanan eile. Tha a h-uile dùil againn, air a' bhliadhna a tha romhainn, gun geàrr sinn sios na h-uairean a thìde bho 2,000 uair a thìde gu 1,000 uair a thìde a thaobh an ùine a tha e a' toirt clann a thoirt gu bruidhinn na Gàidhlig. 'S e modhan ùra a tha seo a bhios feumail, chan e mhàin anns an dùthaich seo, ach air feadh an t-saoghail. Tha buannachd againne a thaobh cànain ri cloinn fo aois sgoile a' bualadh, chan e mhàin air an dùthaich againne, ach air a h-uile dùthaich.
Tha sinn cuideachd an dòchas, thairis air na còig bliadhna a tha romhainn, gu bhith a' cur a' mhòr-chuid dhen chloinn dhan sgoil-àraich aig trì bliadhna, a' bruidhinn Gàidhlig, ged a tha iad a' tighinn bho dhachaighean gun Ghàidhlig idir. Tha modhan sònraichte againn nach eil idir ann an dùthchannan eile, mar a chanas sinn anns a' Bheurla, "We're at the cutting edge", ach 's e an rud is tàmailtiche a th' againne builleach glè thric nach eil fhios aig foghlam neo Alba agus na daoine a tha ag obair a thaobh foghlaim gu bheil leithid a rud a' tachart.
A' tilleadh chun na h-achd a tha seo, bu mhiann leamsa gum biodh Beurla mar chànan air a h-ainmeachadh anns an achd. Bu mhiann leam cuideachd gum biodh Gàidhlig air a h-ainmeachadh anns an achd airson tha e mì-nàdarrach a bhith a' cur gnothaich air adhart, achd neo bile, gun a bhith ag ainmeachadh dè na cànanan air a bheil thu ag obair, gu h-àraidh agus sinn anns an Roinn Eòrpa an-diugh. Tha mise an dòchas anns na bliadhnaichean a tha romhainn, chan e mhàin gum bithear a' teagasg tro mheadhan na Gàidhlig agus tro mheadhan na Beurla, ach gum bithear a' teagasg tro Spàintis agus Gearmailtis agus tron h-uile cànan eile.
'B e an trioblaid bu mhotha, 's dòcha, nuair a bha achd Pàrlamaid ann ann an 1872, an achd a bha cho cudromach a thaobh foghlaim ann an Alba, nach deach Gàidhlig ainmeachadh. Dè thachair às dèidh sin? Bha sgoiltean Gàidhlig ann aig an àm agus chaidh a' chànan a mùthchadh, a marbhadh air sgàth is nach robh i air a h-ainmeachadh. Bho ar taobhne, gu seachd àraidh, tha e glè chudromach. The e, cha mhòr, a' toirt seallaidh dhuinn air inntinnean nan daoine a tha ag obair a thaobh foghlaim ann an Alba air dè dha-rìribh a tha iad a' smaoineachadh.
'S e an dàrna aobhar airson gu bheil sinn ag iarraidh gum bi Gàidhlig air a h-ainmeachadh, agus Beurla, an dà chuid air an ainmeachadh a thaobh a' bhile, 's e gu bheil iomadach oifigear anns na roinnean ionadail a tha fada an aghaidh na Gàidhlig. Tha sinn dhan coinneachadh bho sheachdainn gu seachdainn. Chan eil sin a' tachairt, mar is trice, aig a' cheann shuas. 'S ann tha fiosrachadh agus foghlam is ionnsachadh a' tighinn thuca ach nan dèigheadh a h-ainmeachadh cha b' urrainn dha na h-oifigearan a tha ag obair aig na roinnean ionadail a ràdh, "Chan eil taobh aig a-seo ri Gàidhlig. Cha robh Gàidhlig air a h-ainmeachadh a thaobh sgoiltean-àraich".
Chaidh £250,000 a chomharrachadh, thairis air trì bliadhna, a thaobh sgoiltean-àraich ach nuair a thèid thu a bhruidhinn ris na h-oifigearan anns na roinnean canaidh iad, "Cha robh Gàidhlig air a h-ainmeachadh, chan eil seo a' tighinn a-steach a thaobh na Gàidhlig. Feumaidh sinn fuireach gus am faigh sinn rudeigin sgrìobhte a thaobh na Gàidhlig." Air an aobhar sin, bho bhith ag obair leis na h-oifigearan agus na roinnean, agus tha iomadh roinn ann far a bheil oifigearan a tha gu math bàidheal a thaobh na cànain, chan e na h-oifigearan sin a tha a' cur dragh oirnn, ach na h-oifigearan anns na roinnean a tha ag ràdh, "Chan eil Gàidhlig air a h-ainmeachadh agus nam biodh i cudromach bhiodh i air a h-ainmeachadh." Leis a-sin, chan e mhàin gu bheil e cudromach gun tèid Gàidhlig a h-ainmeachadh agus gun tèid Beurla a h-ainmeachadh cuideachd, a thaobh cloinn fo aois sgoile, ach tha e cudromach aig gach ìre oir chan eil slat tomhais idir againn a thaobh nan cànanan agus an dòigh teagaisg a th' ann.
Chan eil sinn idir a' bruidhinn dìreach air a bhith cur air adhart cànain. Tha sinn a' bruidhinn air foghlam tron chànain sin. Ma tha leanabh ann an sgoil ag obair a thaobh matamataics tro mheadhan na Gàidhlig, 's e foghlam a th' ann. Ma tha thu ag obair a thaobh eachdraidh, ma tha thu ag obair a thaobh eòlas-dùthcha, ma tha thu ag obair a thaobh a h-uile cuspair a th' agad tro mheadhan na Gàidhlig, 's e foghlam a th' ann. Tha thu a' toirt a-steach fiosrachaidh, tha thu a' cnuasachadh agus tha thu an uairsin ga thoirt seachad do dhaoine eile. 'S e foghlam a th' ann. Chan e cuspair. Sin a dh'iarrainn a chur air adhart.
In the same item of business
The Convener:
Lab
We begin with a presentation by representatives supporting Gaelic-medium education. I will ask the three witnesses to introduce themselves, to explain whom t...
John MacLeod (Comann nam Pàrant (Nàiseanta)):
Mòran taing. Is mise Iain MacLeòid agus tha mi na mo chathraiche air Comann nam Pàrant (Nàiseanta). Ma chanas mi facal an toiseach mu dheidhinn Comann nam Pà...
The Convener:
Lab
I am sorry. Can I just stop you for a moment. I have been told that members should be on channel 2 instead of channel 3. Please change your gadgets accordingly.
Mr Kenneth Macintosh (Eastwood) (Lab):
Lab
I knew that my Gaelic was bad, but I did not realise that my English was that bad as well.
The Convener:
Lab
I am sorry to have interrupted you, Mr MacLeod. Please carry on.
John MacLeod:
Tapa leibh. Is mise Iain MacLeòid. Tha mi na mo chathraiche air Comann nam Pàrant (Nàiseanta) agus 's e buidheann nàiseanta tha sin a tha a' riochdachadh phà...
Following is the simultaneous interpretation:
Thank you. I am John MacLeod, the convener of Comann nam Pàrant, the National Gaelic Parents Association. CNP is a national representative body for parents w...
Allan Campbell (Comunn na Gàidhlig):
Tapa leat, Iain. Is mise Ailean Caimbeul agus tha mi na mo cheannard air Comunn na Gàidhlig, buidheann leasachaidh nàiseanta na Gàidhlig ann an Alba. Tha sin...
The Convener:
Lab
I am sorry, I will have to stop you again. We are not receiving any simultaneous interpretation. Interruption. Thank you. Can you begin again, please.
Allan Campbell:
Feuchaidh mi a rithist. Bheil sibh ga mo chluinntinn a-nis? Tha e mòr leam a' ràdh gur ann a dh'aon ghnothaich a bhathas a' cur clos orm.
The Convener:
Lab
I am sorry. We seem to be having some problems this morning. Interruption. I apologise for the delay. I will give you longer than 10 minutes, so do not worry...
Allan Campbell:
Tapa leibh. Is mise Ailean Caimbeul, ceannard Chomunn na Gàidhlig, buidheann leasachaidh nàiseanta na Gàidhlig. Tha sinne mar bhuidheann air a bhith a' tagra...
Following is the simultaneous interpretation:
Thank you. My name is Allan Campbell and I am the chief executive of Comunn na Gàidhlig, which is a Gaelic national development organisation. The organisatio...
Fionnlagh MacLeod (Comhairle Nan Sgoiltean Araich):
Is mise Fionnlagh MacLeòid. Tha mi ag obair aig Comhairle nan Sgoiltean Araich. Tha a' bhuidheann mar bhuidheann nàiseanta ag obair air feadh Alba gu lèir. T...
Following is the simultaneous interpretation:
I am Fionnlagh MacLeod. I work with Comhairle Nan Sgoiltean Araich, the Gaelic Playgroups Association. We are a national organisation, working throughout Sco...
The Convener:
Lab
Thank you. I open the floor to questions from members of the committee. I remind members that the witnesses have graciously agreed to take questions in Engli...
Mr Macintosh:
Lab
Thank you for coming. Before I start, I should declare an interest: my father is chairman of Sabhal Mòr Ostaig, the Gaelic college.I was very interested to h...
Allan Campbell:
There have been few advantages in working for the development of Gaelic over the past 15 to 20 years, principally because the number of Gaelic speakers in Sc...
Following is the simultaneous interpretation:
I spoke English almost without thinking there. It shows how the world we live in has affected me that I spoke English quite naturally. What have we learned f...
Fionnlagh MacLeod:
Dh'fhaighnich sibh dè a' bhuannachd a thàinig às a' Chuimrigh. Saoilidh mi gur e a' bhuannachd is motha a thàinig às a' Chuimrigh gu bheil foghlam na bhunait...
Following is the simultaneous interpretation:
You asked what we have learned from the Welsh situation. The greatest advantage is that language is fundamental. Not only do they have the opportunity to lea...
John MacLeod:
Tha mi a' smaoineachadh ann a bhith a' dèanamh coimeis eadar Alba agus a' Chuimrigh gu bheil na trì cinn a tha seo ag èirigh an còmhnaidh. 'S e sin còirichea...
Following is the simultaneous interpretation:
In comparing Scotland to Wales, we can consider three headings: rights, equality and continuity. Wales has all those things and we do not. It is very importa...
Michael Russell (South of Scotland) (SNP):
SNP
A Mhairi, tha mi glè thoilichte gu bheil na comunnan aig a bheil uidh anns a Ghàidhlig còmhla riunn an diugh. Feumaidh mi bruidhinn anns a' Bheurla, tha eaga...
Following is the simultaneous interpretation:
SNP
Mary, I am very pleased that people from the Gaelic organisations are with us today. Unfortunately I must pose my questions in English.
The member continued in English.
SNP
Although unfortunately I must pose my questions in English, I am sure that that will not inhibit Allan and his colleagues from continuing to reply in Gaelic,...
Allan Campbell:
Chan eil mi smaoineachadh gun urrainn sin a bhith oir tha na buidhnean a tha strì airson na Gàidhlig a' strì airson, mar a bha mi a' ràdh na bu tràithe, airs...
Following is the simultaneous interpretation:
I do not think that that would be possible. The organisations that are striving for Gaelic are working hard to make progress at every level for the language,...
Michael Russell:
SNP
There is an argument that Gaelic-medium education will be dealt with by a bill proposing secure status for Gaelic and that, therefore, there should be no dem...
Allan Campbell:
Tha mi smaoineachadh gum biodh e ceart agus iomchaidh gum biodh iomradh air foghlam ann am bile a thaobh inbhe thèarainte ach chan eil mi smaoineachadh gu le...